Quốc gia nào kiểm soát trữ lượng khoáng sản đất hiếm lớn nhất thế giới?

Cuộc đua khai thác khoáng sản đất hiếm đang định hình lại chuỗi cung ứng toàn cầu và địa chính trị thế giới. Với sự chuyển đổi sang năng lượng sạch và công nghệ tiên tiến thúc đẩy nhu cầu, việc đảm bảo tiếp cận các nguyên liệu quan trọng này đã trở thành một mục tiêu chiến lược. Nhưng thực tế là: sở hữu trữ lượng khoáng sản đất hiếm lớn nhất không tự động đồng nghĩa với việc chiếm ưu thế trong sản xuất hoặc cung ứng. Một số quốc gia sở hữu kho dự trữ khổng lồ nhưng vẫn là nhà sản xuất nhỏ, trong khi những quốc gia khác tận dụng tối đa các trữ lượng nhỏ hơn của họ. Hiểu rõ quốc gia nào giữ kho đất hiếm nhiều nhất — và họ đang làm gì với chúng — là điều cần thiết để hiểu về bối cảnh công nghệ và năng lượng của ngày mai.

Sự thống trị áp đảo của Trung Quốc trong lưu trữ khoáng sản đất hiếm

Không có gì ngạc nhiên khi Trung Quốc giữ trữ lượng khoáng sản đất hiếm lớn nhất thế giới, đạt 44 triệu tấn (MT). Sự thống trị của quốc gia này thật đáng kinh ngạc: năm 2024, Trung Quốc sản xuất 270.000 MT đất hiếm — chiếm khoảng 69% sản lượng toàn cầu. Tuy nhiên, dù vị thế chiếm ưu thế này, Bắc Kinh vẫn luôn lo lắng về việc bảo vệ và mở rộng trữ lượng của mình.

Vào năm 2012, các quan chức Trung Quốc cảnh báo rằng trữ lượng đất hiếm trong nước đang cạn kiệt với tốc độ đáng báo động. Chính phủ đã phản ứng quyết liệt. Đến năm 2016, họ công bố kế hoạch thành lập cả kho dự trữ thương mại và quốc gia, về cơ bản tạo ra một kho dự trữ chiến lược đất hiếm. Trong những năm sau đó, Trung Quốc đã siết chặt hoạt động khai thác trái phép, đóng cửa các mỏ không tuân thủ môi trường và hạn chế xuất khẩu. Các hạn chế sản xuất này hiện đang dần nới lỏng, và hạn ngạch khai thác đã được nâng lên nhiều lần trong những năm gần đây.

Việc Trung Quốc kiểm soát đất hiếm đã gây ra xung đột toàn cầu. Khi nước này cắt giảm xuất khẩu vào năm 2010, giá cả tăng vọt và kích hoạt cuộc chạy đua quốc tế để tìm nguồn thay thế. Gần đây hơn, chiến tranh thương mại Mỹ-Trung ngày càng tập trung vào đất hiếm và công nghệ nam châm. Tháng 12 năm 2023, Trung Quốc cấm xuất khẩu công nghệ sản xuất nam châm đất hiếm — như một lời cảnh báo trực tiếp. Thêm vào đó, Trung Quốc đã nhập khẩu đất hiếm nặng từ Myanmar, nơi quy định môi trường gần như không tồn tại và các dãy núi dọc biên giới Trung Quốc-Myanmar đã bị tàn phá nặng nề bởi hoạt động khai thác.

Điều ngạc nhiên thứ hai: Brazil sở hữu kho dự trữ đất hiếm khổng lồ nhưng còn tiềm năng chưa khai thác

Brazil giữ trữ lượng đất hiếm lớn thứ hai thế giới, đạt 21 triệu MT — nhưng hầu như không sản xuất gì. Năm 2024, các mỏ của Brazil chỉ khai thác 20 MT. Điều này sắp thay đổi đáng kể.

Serra Verde, một công ty khai thác đất hiếm, đã bắt đầu sản xuất thương mại giai đoạn 1 tại mỏ Pela Ema ở bang Goiás vào đầu năm 2024. Đến năm 2026, công ty dự kiến sản xuất 5.000 MT oxit đất hiếm mỗi năm. Pela Ema nằm trong số các mỏ đất hiếm dạng đất sét ion lớn nhất thế giới và sẽ sản xuất tất cả bốn khoáng chất đất hiếm quan trọng cho nam châm: neodymium, praseodymium, terbium và dysprosium. Đặc biệt, đây sẽ là hoạt động khai thác đất hiếm duy nhất ngoài Trung Quốc có khả năng sản xuất đồng thời cả bốn loại này. Điều này có thể thay đổi vị thế của Brazil trên bản đồ cung ứng đất hiếm toàn cầu.

Ấn Độ, Úc và Nga: Các cường quốc đất hiếm trung bình

Ấn Độ sở hữu 6,9 triệu MT trữ lượng đất hiếm và sản xuất 2.900 MT trong năm 2024, duy trì mức sản xuất ổn định. Quốc gia này nằm trên gần 35% trữ lượng khoáng sản bãi biển và cát của thế giới — lợi thế tự nhiên lớn cho khai thác đất hiếm. Cuối năm 2023, chính phủ Ấn Độ bắt đầu soạn thảo chính sách hỗ trợ nghiên cứu và phát triển đất hiếm. Đến tháng 10 năm 2024, Trafalgar, một công ty kỹ thuật của Ấn Độ, đã công bố kế hoạch xây dựng nhà máy sản xuất đất hiếm, hợp kim và nam châm đầu tiên của nước này.

Úc xếp thứ tư với 5,7 triệu MT trữ lượng đất hiếm và sản xuất 13.000 MT trong năm 2024 (đồng hạng thứ tư toàn cầu). Việc khai thác mới bắt đầu từ năm 2007, nhưng đà phát triển đang tăng tốc. Lynas Rare Earths vận hành mỏ Mount Weld và có một nhà máy tinh chế lớn tại Malaysia, trở thành nhà cung cấp đất hiếm lớn nhất ngoài Trung Quốc. Mở rộng tại Mount Weld đã hoàn thành vào năm 2025, và nhà máy xử lý mới tại Kalgoorlie bắt đầu hoạt động vào giữa năm 2024. Mỏ Yangibana của Hastings Technology Metals đã sẵn sàng khai thác, với hợp đồng tiêu thụ đã ký và dự kiến sản phẩm đầu tiên trong quý 4 năm 2026.

Nga sở hữu 3,8 triệu MT trữ lượng đất hiếm — giảm đáng kể so với 10 triệu MT của năm trước. Sản lượng đất hiếm của Nga trong năm 2024 đạt 2.500 MT, không thay đổi so với năm trước. Kremlin đã công bố kế hoạch đầu tư 1,5 tỷ USD vào năm 2020 để cạnh tranh với Trung Quốc trong lĩnh vực đất hiếm. Tuy nhiên, cuộc xâm lược Ukraine đã khiến các tham vọng này gần như bị đóng băng, khi nguồn lực bị chuyển hướng sang mục tiêu quân sự.

Việt Nam và những thách thức: Mục tiêu đất hiếm đầy tham vọng gặp thực tế

Trữ lượng đất hiếm của Việt Nam tổng cộng 3,5 triệu MT — nhưng con số này đã giảm mạnh so với 22 triệu MT chỉ một năm trước, dựa trên các đánh giá mới nhất của doanh nghiệp và chính phủ. Sản lượng năm 2024 rất nhỏ, chỉ 300 MT. Quốc gia này từng đặt mục tiêu sản xuất 2,02 triệu MT đất hiếm vào năm 2030, nhưng kế hoạch này có vẻ gặp khó khăn. Tháng 10 năm 2023, sáu giám đốc điều hành đất hiếm bị bắt, trong đó có chủ tịch của Vietnam Rare Earth, với cáo buộc gian lận hóa đơn VAT. Cuộc đàn áp quy định này rõ ràng đã làm chậm tiến trình phát triển.

Hoa Kỳ: Thứ hai về sản lượng, thứ bảy về trữ lượng đất hiếm

Một nghịch lý đáng chú ý: Hoa Kỳ đứng thứ hai toàn cầu về sản lượng đất hiếm, đạt 45.000 MT trong năm 2024, nhưng chỉ giữ 1,9 triệu MT trữ lượng đất hiếm — xếp thứ bảy toàn thế giới. Sự chênh lệch này phản ánh sự phụ thuộc của quốc gia vào nhập khẩu và tái chế nguyên liệu hơn là khai thác trực tiếp. Hiện tại, hoạt động khai thác đất hiếm tại Mỹ chỉ diễn ra tại mỏ Mountain Pass của California, do MP Materials vận hành. Công ty này đang xây dựng khả năng chế biến sau khai thác tại cơ sở Fort Worth để chuyển oxit đất hiếm thành nam châm đất hiếm và các sản phẩm liên quan.

Chính quyền Biden đã phân bổ 17,5 triệu USD vào tháng 4 năm 2024 để phát triển công nghệ xử lý đất hiếm, có thể trích xuất nguyên liệu từ than đá phụ và các phụ phẩm than. Điều này cho thấy Washington muốn xây dựng chuỗi cung ứng nội địa mạnh mẽ hơn.

Greenland: Bí ẩn địa chính trị với 1,5 triệu MT đất hiếm

Greenland sở hữu 1,5 triệu MT trữ lượng đất hiếm nhưng hiện chưa sản xuất gì. Tuy nhiên, hòn đảo này có hai dự án lớn: Tanbreez và Kvanefjeld. Công ty Critical Metals đã hoàn thành Giai đoạn 1 của dự án Tanbreez vào tháng 7 năm 2024 và bắt đầu khoan vào tháng 9. Trong khi đó, Energy Transition Minerals gặp nhiều trở ngại với chính phủ Greenland về dự án Kvanefjeld. Giấy phép hoạt động của công ty bị thu hồi do lo ngại về uranium, và ngay cả kế hoạch sửa đổi loại trừ uranium cũng bị từ chối vào tháng 9 năm 2023. Tính đến tháng 10 năm 2024, vụ việc vẫn đang được xem xét pháp lý.

Thú vị là, với Donald Trump trở lại Nhà Trắng, trữ lượng đất hiếm của Greenland đã thu hút sự chú ý của Washington — mặc dù Thủ tướng Greenland và Vua Đan Mạch đã rõ ràng khẳng định vùng lãnh thổ này không bán được.

Bức tranh toàn cảnh: Động thái cung ứng đất hiếm toàn cầu

Tổng trữ lượng đất hiếm toàn cầu là 130 triệu MT. Năm 2024, sản lượng toàn cầu đạt 390.000 MT, tăng từ 376.000 MT năm 2023. Cách đây một thập kỷ, sản lượng toàn cầu chỉ khoảng 100.000 MT; đến năm 2019, ngành này mới vượt mốc 200.000 MT. Sự tăng trưởng bùng nổ này phản ánh nhu cầu tăng cao từ xe điện, năng lượng tái tạo và điện tử tiêu dùng.

Thách thức không phải là thiếu hụt — mà là sự tập trung và địa chính trị. Trung Quốc kiểm soát không chỉ trữ lượng lớn nhất mà còn toàn bộ chuỗi chế biến và tinh luyện. Trong khi đó, các quốc gia như Brazil và Úc sở hữu kho dự trữ khổng lồ nhưng thiếu hạ tầng để khai thác nhanh chóng. Nga đã bị đình trệ tham vọng. Ấn Độ đang chuẩn bị nhưng thận trọng. Hoa Kỳ đang đầu tư mạnh mẽ nhưng bắt đầu từ vị trí thiếu hụt.

Đến năm 2026, bức tranh tiếp tục phát triển. Các dự án từng tưởng chừng trì trệ năm năm trước nay đã đi vào hoạt động hoặc sắp hoạt động. Chuỗi cung ứng bền vững không còn là xa xỉ — mà là điều bắt buộc. Quốc gia nào chiếm ưu thế trong lĩnh vực đất hiếm trong thập kỷ tới sẽ định hình lại không chỉ công nghệ mà còn ảnh hưởng địa chính trị toàn cầu.