Cân bằng phân quyền và quyền lực: Nguy cơ tập trung do giả thuyết ý thức thụ động chỉ ra

Như Vitalik Buterin đã chỉ ra, xã hội hiện đại đang đối mặt với những nghịch lý nghiêm trọng. Chúng ta mong muốn tiến bộ công nghệ, tăng trưởng kinh tế, phát triển văn hóa, nhưng đồng thời cũng lo sợ sự tập trung quyền lực của ba lực lượng khổng lồ—doanh nghiệp, chính phủ, đám đông—đang gia tăng. Đặc biệt từ góc nhìn của giả thuyết ý thức bị động, nhiều người trong chúng ta dễ rơi vào trạng thái thụ động trong cấu trúc quyền lực này, vô thức bị cuốn vào làn sóng tập trung quyền lực. Chìa khóa để giải quyết mâu thuẫn căn bản này không chỉ là quy định mà chính là phân tán cấu trúc một cách có hệ thống.

Ba lực lượng: Thay đổi cấu trúc quyền lực do doanh nghiệp, chính phủ, đám đông gây ra

Nguồn gốc quyền lực trong xã hội hiện đại nằm ở ba lĩnh vực khác nhau. Doanh nghiệp tạo ra giá trị thương mại, nhưng dưới áp lực cạnh tranh và lợi nhuận, dần dần xa rời trách nhiệm xã hội. Chính phủ đảm nhận nhiệm vụ duy trì trật tự và cung cấp dịch vụ công, nhưng sức mạnh cưỡng chế của nó luôn tiềm ẩn nguy cơ đe dọa tự do cá nhân. Trong khi đó, xã hội dân sự và các phong trào xã hội tự xưng là độc lập và đa dạng, nhưng cũng có nguy cơ bị cuốn theo dòng chảy dân túy, trở thành thống nhất theo một mục tiêu duy nhất.

Trong lịch sử, khoảng cách địa lý và giới hạn kiểm soát con người tự nhiên đã hạn chế sự tập trung quá mức của quyền lực. Tuy nhiên, quá trình số hóa và toàn cầu hóa của thế kỷ 21 đã gần như vô hiệu hóa các giới hạn tự nhiên này. Đồng thời, ba lực lượng này trở nên mạnh mẽ chưa từng có, phức tạp và đan xen lẫn nhau.

Giả thuyết ý thức bị động và cơ chế tập trung quyền lực hiện đại

Giả thuyết ý thức bị động đề xuất rằng ý thức của chúng ta không nhất thiết là kết quả của sự lựa chọn chủ động, mà có thể được hình thành thụ động qua hệ thống xử lý thông tin bên ngoài. Góc nhìn này cực kỳ quan trọng để hiểu cơ chế tập trung quyền lực ngày nay.

Thông tin do doanh nghiệp kiểm soát và thuật toán điều khiển hình thành sở thích và hành vi của người dùng một cách vô thức. Các hệ thống đề xuất của mạng xã hội quyết định phần lớn những gì chúng ta xem, tin tưởng, khiến chúng ta có cảm giác như đang tự do lựa chọn, trong khi thực ra chúng ta đang bị tác động từ bên ngoài mà không nhận ra. Công nghệ giám sát của chính phủ cũng hoạt động như một cơ chế thụ động kiểm soát hành vi của người dân. Các phong trào đám đông làm mất khả năng phán đoán độc lập của từng cá nhân, tạo ra sự thụ động tập thể.

Nguy hiểm của giả thuyết ý thức bị động nằm ở chỗ quyền lực ngày càng tinh vi và vô hình hơn trong cách hoạt động của nó. Nền chuyên chế cổ điển dựa vào cưỡng chế và bạo lực, còn quyền lực hiện đại tập trung lại biến chúng ta thành “chủ thể ý thức thụ động”, từ đó loại bỏ khả năng phản kháng.

Tập trung doanh nghiệp: Lợi nhuận và mất đa dạng

Ảnh hưởng tiêu cực của doanh nghiệp đối với xã hội có thể chia thành hai mặt. Thứ nhất là “ác tính bản chất”—khi quy mô doanh nghiệp tăng lên, mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận ngày càng xa rời lợi ích toàn xã hội, dẫn đến sự lệch lạc ngày càng lớn.

Trước đây, ngành công nghiệp trò chơi điện tử tập trung vào sáng tạo và giải trí. Ngành công nghiệp tiền mã hóa ban đầu cũng theo đuổi đổi mới công nghệ và lý tưởng. Nhưng khi quy mô mở rộng và lợi ích của nhà đầu tư trở thành ưu tiên hàng đầu, các ngành này đã mất dần giá trị cốt lõi. Hiện nay, ngành game phụ thuộc vào cơ chế cờ bạc tích hợp, tối đa hóa lợi nhuận từ người chơi, biến thành hệ thống khai thác tối đa tiền của người chơi.

Thứ hai là “mất đi sức sống”—khi doanh nghiệp lớn lên, sự đa dạng văn hóa bị tiêu biến, các thành phố trên thế giới trở nên đồng nhất. Tương tự như Starbucks chiếm lĩnh các góc phố Mỹ, các tập đoàn lớn dùng khả năng “hình thành môi trường” để loại bỏ hoàn toàn các đối thủ nhỏ hơn hoặc các doanh nghiệp địa phương.

Nguyên nhân căn bản của sự đồng nhất này là các doanh nghiệp đều bị thúc đẩy bởi cùng một “động cơ lợi nhuận”, đồng thời thiếu các đối thủ cạnh tranh mạnh mẽ. Một công ty lớn 10 triệu USD có thể đầu tư để định hình thị trường hơn là 100 công ty nhỏ 1 triệu USD. Cơ cấu nhà đầu tư cũng thúc đẩy xu hướng này. Nếu nhà sáng lập xây dựng một doanh nghiệp 5 tỷ USD và bị xã hội ghét bỏ, hoặc xây dựng một doanh nghiệp 1 tỷ USD và được xã hội ủng hộ, về lý thuyết họ sẽ chọn phương án thứ hai. Nhưng các nhà đầu tư thường sẽ cung cấp lợi nhuận cao hơn cho các doanh nghiệp quy mô 50 tỷ USD, còn với các doanh nghiệp nhỏ hơn, lợi nhuận thấp hơn. Động lực thị trường này vượt qua đạo đức cá nhân của doanh nhân, thúc đẩy quá trình tập trung doanh nghiệp.

Quy mô kinh tế phá vỡ cân bằng quyền lực

Yếu tố lớn nhất giải thích sự trỗi dậy của Mỹ thế kỷ 20 và Trung Quốc thế kỷ 21 chính là quy mô kinh tế (economies of scale). Quy mô của một quốc gia hoặc doanh nghiệp càng lớn, tốc độ tăng trưởng càng cao, và theo thời gian, những khác biệt nhỏ ban đầu sẽ mở rộng theo cấp số nhân. Câu ẩn dụ phù hợp là: nếu con cheetah ban đầu chỉ nhanh hơn con rùa một chút, thì sau này khoảng cách sẽ ngày càng lớn.

Trong lịch sử, hai yếu tố hạn chế tăng trưởng theo cấp số nhân này là: thứ nhất, không kinh tế quy mô—tổ chức lớn dễ bị trì trệ do quan liêu, xung đột nội bộ, chi phí giao tiếp cao; thứ hai, hiệu ứng lan tỏa—nhân lực, ý tưởng, công nghệ có thể di chuyển qua các tổ chức, tạo cơ hội cho các nhà sau bắt kịp các nhà đi trước.

Tuy nhiên, trong thế kỷ 21, hai hạn chế này đã suy yếu nhanh chóng. Nhờ tự động hóa và công nghệ số, không kinh tế quy mô giảm thiểu đáng kể. Đồng thời, tiến bộ trong công nghệ độc quyền cho phép tạo ra phần mềm hoặc phần cứng “chỉ mở quyền sử dụng, không mở quyền sửa đổi hay kiểm soát”, khiến quy luật phân rã, đảo ngược kỹ thuật không còn đúng nữa.

Kết quả là, hiệu ứng quy mô đã được tăng cường chưa từng có. Nhờ internet, “lan tỏa ý tưởng” mở rộng, còn “phân tán kiểm soát” bị hạn chế. Điều này thúc đẩy quá trình tập trung quyền lực nhanh hơn.

Quyền lực chính phủ: Căng thẳng giữa duy trì trật tự và tự do

Nguy hiểm của quyền lực chính phủ nằm ở bản chất cưỡng chế của nó. Chính phủ vẫn giữ khả năng gây hại thực sự cho cá nhân, và các lý thuyết chính trị tự do suốt nhiều thế kỷ đã cố gắng giải quyết vấn đề “dưới sự kiểm soát của Leviathan”.

Chính phủ lý tưởng là “người đặt ra luật chơi”, không phải “người chơi trong trò chơi”. Nó không phải là chủ thể hành động theo mục tiêu của riêng mình, mà là một sân khấu trung lập để giải quyết tranh chấp của công dân một cách hiệu quả.

Vì vậy, xã hội dân chủ phát triển các thể chế như pháp chế, tam quyền phân lập, nguyên tắc phụ trợ (chỉ giao nhiệm vụ cho cơ quan có khả năng xử lý vấn đề ở cấp thấp nhất), và đa cực (tránh để một quốc gia duy nhất kiểm soát toàn cầu). Trong chế độ độc tài, các nghiên cứu cho thấy “chính phủ có tổ chức” thúc đẩy tăng trưởng kinh tế tốt hơn “chính phủ cá nhân”, và phân quyền vẫn là nguyên tắc bất biến.

Tương tác đối kháng và đa dạng: con đường thực tiễn hướng tới phân tán

Chiến lược trực tiếp nhất để đối phó với vấn đề tập trung quyền lực là thúc đẩy “phân tán” nhiều hơn nữa. Đây không chỉ là lý tưởng, mà còn có thể thực hiện qua chính sách và công nghệ cụ thể.

Chẳng hạn, EU bắt buộc tiêu chuẩn USB-C, hoặc Mỹ cấm các hợp đồng độc quyền, nhằm hạn chế độc quyền công nghệ của các doanh nghiệp, thúc đẩy luồng kiến thức và nhân lực. Các chính sách này bắt buộc mở khóa “kiến thức ngầm” tích tụ trong nội bộ doanh nghiệp, đảm bảo nhân viên có thể chuyển đổi giữa các công ty hoặc khởi nghiệp mới, mang theo kỹ năng đã học.

Giấy phép Copyleft (như GPL) cũng mang lại hiệu quả tương tự. Phần mềm dựa trên mã nguồn mở này bắt buộc các sản phẩm phái sinh cũng phải mở mã nguồn, tạo ra “cơ chế lan tỏa công nghệ”.

Một cách tiếp cận sáng tạo hơn là “tương tác đối kháng” (Adversarial Interoperability): phát triển sản phẩm hoặc dịch vụ mới mà không cần sự cho phép của nhà sản xuất ban đầu, rồi làm cho chúng có thể hoạt động cùng các hệ thống hiện có. Ví dụ như mực in của bên thứ ba, kho ứng dụng thay thế, dịch vụ sửa chữa của các nhà độc lập. Vì nhiều giá trị của Web2 nằm ở giao diện người dùng, nên phát triển các giao diện thay thế có thể tương tác với nền tảng, giúp người dùng giữ lại giá trị của mình mà không bị phụ thuộc.

Quan trọng hơn, theo Glen Weyl và Audrey Tang, là nguyên tắc “đa dạng” (Plurality): khuyến khích các nhóm có ý kiến, mục tiêu khác nhau giao tiếp và hợp tác tốt hơn, đồng thời tránh chuyển đổi thành “chủ thể theo mục tiêu duy nhất”. Các cộng đồng mã nguồn mở và hợp tác quốc tế chính là hiện thân của nguyên tắc này, giúp các tổ chức lớn cạnh tranh hiệu quả hơn, chia sẻ lợi ích quy mô mà không làm mất đi sự đa dạng.

Xây dựng thế giới đa cực qua D/acc

Giải pháp lý tưởng là phân tán quyền lực về nhiều trung tâm khác nhau. Đây chính là D/acc (Distributed Acceleration, chủ nghĩa gia tốc phân tán), một mô hình không dựa vào kiểm soát tập trung mà dựa trên sự cạnh tranh, hợp tác và cân bằng giữa các chủ thể độc lập.

Chủ nghĩa đa cực đối mặt với rủi ro lý thuyết: khi công nghệ tiến bộ, ngày càng có nhiều “chủ thể” có khả năng gây thiệt hại toàn cầu. Càng phân tán quyền lực, khả năng một chủ thể gây ra thiệt hại tàn phá càng cao—được gọi là “giả thuyết thế giới dễ vỡ”. Một số người cho rằng “cách duy nhất để giải quyết là tập trung quyền lực hơn nữa”.

Tuy nhiên, cách tiếp cận toàn diện hơn là “thúc đẩy phân tán công nghệ qua chiến lược toàn cầu để lan tỏa kỹ thuật một cách cưỡng bức”. Cung cấp cho từng chủ thể lựa chọn rõ ràng: “cùng phát triển và chia sẻ công nghệ, hoặc hoàn toàn cô lập”. Phương pháp này vượt trội hơn so với thu thuế toàn cầu nhằm tập trung của cải, vì nó tập trung vào phân tán phương tiện sản xuất, chứ không chỉ của cải. Điều này có thể hạn chế các chính quyền độc tài và các chủ thể đa quốc gia.

Như giả thuyết ý thức bị động chỉ ra, để tránh bị thụ động rơi vào vòng xoáy tập trung quyền lực, cần thiết lập môi trường phân tán cấu trúc. Trong các lĩnh vực công nghệ, quản trị, kinh tế, việc thiết kế các trung tâm độc lập kiểm soát lẫn nhau là điều kiện tiên quyết để đảm bảo xã hội tự do và bền vững trong tương lai.