Từ việc phát minh ra Internet đến Web 3.0: Ai đã tạo ra tương lai của mạng lưới phi tập trung

Khi chúng ta nói về Web 3.0, ít người nhận thức được mối liên hệ giữa cuộc cách mạng internet này và những người sáng lập ban đầu của nó. Năm 1989, khi nhân vật chính của câu chuyện “ai đã sáng tạo ra internet” — Tim Berners-Lee đề xuất khái niệm World Wide Web, có thể ông chưa nghĩ tới rằng, sau hàng chục năm, kiến trúc internet do ông tạo ra sẽ đối mặt với một cuộc tái cấu trúc toàn diện. Web 3.0 không chỉ là một nâng cấp công nghệ của internet, mà còn là một cách diễn giải lại lý tưởng “mạng lưới ngữ nghĩa” mà Berners-Lee từng hình dung — một thế giới mạng thông minh hơn, nhân văn hơn và dân chủ hơn.

Cha đẻ của internet và sự ra đời của Web 1.0

Nói về ai đã sáng tạo ra internet, lịch sử thường bắt đầu từ Tim Berners-Lee. Nhà khoa học máy tính người Anh này đã tạo ra World Wide Web vào năm 1989, dựa trên khái niệm siêu văn bản do Ted Nelson đề xuất từ năm 1963. Berners-Lee không chỉ viết ngôn ngữ đánh dấu siêu văn bản (HTML) để hướng dẫn trình duyệt hiển thị nội dung như thế nào, mà còn phát triển giao thức truyền tải siêu văn bản (HTTP) để quy chuẩn việc truyền tải tệp giữa máy chủ và trình duyệt. Những công nghệ này đã đặt nền móng cho internet.

Tuy nhiên, ít ai biết rằng, ước mơ ban đầu của Berners-Lee còn lớn hơn thế. Ngay khi World Wide Web ra đời, ông đã bắt đầu phát triển một khái niệm gọi là “mạng lưới ngữ nghĩa” — một mạng lưới có khả năng hiểu ý nghĩa nội dung trang web, liên kết dữ liệu với nhau. Ý tưởng này dù bị trì hoãn do hạn chế phần cứng thời đó, nhưng đã trở thành một phần quan trọng của Web 3.0 sau này hàng chục năm.

Năm 1993, sự ra mắt của trình duyệt Mosaic đầu tiên đã đánh dấu Web 1.0 thực sự bước vào tầm nhìn của công chúng. Các trình duyệt sau đó như Internet Explorer, Netscape Navigator thúc đẩy sự phổ biến của internet. Thời điểm này, internet là một nơi truyền tải thông tin theo chiều một — các trang web phát hành nội dung, người dùng tiếp nhận một cách thụ động.

Từ tập trung đến phi tập trung: quá trình tiến hóa của Web qua ba thế hệ

Vào đầu thế kỷ mới, internet dần dần phát triển. Các công cụ tìm kiếm như Yahoo! Search, Lycos, AltaVista giúp người dùng khám phá đại dương web vô hạn, nhưng đến năm 2004, sự xuất hiện của Google đã thay đổi quy luật tìm kiếm. Các chuyên gia bắt đầu nhận ra rằng internet đang bước vào một giai đoạn mới, gọi là Web 2.0 — một kỷ nguyên mạng xã hội, tương tác nhiều hơn.

Sức mạnh thực sự của Web 2.0 nằm ở sự tham gia của người dùng. Sự trỗi dậy của Facebook, YouTube và các nền tảng xã hội khác cho phép người dùng bình thường tạo ra, chia sẻ và thảo luận nội dung. Tuy nhiên, cách tham gia tập trung này cũng mang lại những vấn đề mới: dữ liệu người dùng, quyền riêng tư và kiểm soát nội dung đều nằm trong tay một số tập đoàn công nghệ lớn. Amazon, Google, Meta… tích lũy và phân tích dữ liệu để có sức mạnh thương mại chưa từng có.

Trong giai đoạn này, Berners-Lee đã công bố bài báo hợp tác trên tạp chí Scientific American, tái khẳng định tầm nhìn về mạng lưới ngữ nghĩa của mình. Liên minh Web ngữ nghĩa cũng đã ban hành các tiêu chuẩn cho mạng lưới này. Tuy nhiên, chính sự xuất hiện của hai công nghệ then chốt — mật mã học và blockchain — mới thực sự thúc đẩy khái niệm Web 3.0. Đến giữa thập niên 2010, các nhà tiên phong như Gavin Wood bắt đầu phổ biến các thuật ngữ “Web 3.0” và “Web3”, mô tả một tương lai internet phi tập trung, cảm nhận ngữ nghĩa và dân chủ hơn.

Tầm nhìn cốt lõi của Web 3.0: Phi tập trung thực sự

Bản chất của Web 3.0 là gì? Nói đơn giản, đó là sự tiến hóa của thế hệ thứ ba của internet — một mạng lưới dựa trên nguyên tắc phi tập trung. Khác với Web 1.0 truyền tải theo chiều một và các nền tảng Web 2.0 tập trung, Web 3.0 hướng tới việc trả lại quyền lực cho người dùng.

Trong mạng lưới mới này, người dùng sẽ lấy lại quyền kiểm soát hoàn toàn đối với dữ liệu cá nhân, danh tính số và nội dung trực tuyến của mình. Cơ sở dữ liệu tập trung sẽ được thay thế bằng sổ cái phân tán. Không còn cần trung gian để xác thực giao dịch hay quản lý dữ liệu — tất cả sẽ do các thành phần tham gia trong mạng thực hiện. Về lý thuyết, cách tiếp cận dân chủ này sẽ trao cho người dùng nhiều quyền lực hơn bất kỳ tập đoàn công nghệ nào ngày nay.

Nói Web 3.0 đã định hình rõ ràng hay chưa, thực ra nó là một khái niệm đang trong quá trình phát triển. Các tổ chức phân tích như Gartner, Forrester, IDC thậm chí còn chưa thống nhất về chính tả của “Web3” và “Web 3.0”. Nhưng điều chắc chắn là: bất kể hình thái cuối cùng ra sao, Web 3.0 sẽ sử dụng nhiều công nghệ dựa trên blockchain, kết hợp học máy và trí tuệ nhân tạo để tạo ra một mạng lưới thông minh hơn, tự thích nghi hơn.

Nền tảng công nghệ của Web 3.0: Blockchain và trí tuệ nhân tạo

Blockchain chính là hạ tầng của Web 3.0. Nói đơn giản, blockchain là một sổ cái phân tán, trong đó dữ liệu được quản lý và xác thực bởi mạng lưới điểm-đến-điểm phân tán rộng khắp. Khác với máy chủ tập trung, mọi giao dịch trên blockchain đều được ghi lại trong một lịch sử giao dịch gần như không thể sửa đổi. Điều này không chỉ giúp xác thực tính xác thực của dữ liệu mà còn xây dựng niềm tin giữa các thành phần tham gia — ngay cả khi họ không quen biết nhau.

Nếu blockchain là khung xương của Web 3.0, thì trí tuệ nhân tạo chính là bộ não của nó. Web 3.0 hứa hẹn sử dụng machine learning và AI để hiểu ý định, sở thích của người dùng, từ đó cung cấp nội dung và dịch vụ tùy chỉnh dựa trên dữ liệu cá nhân do chính người dùng kiểm soát. Các trang web sẽ trở nên “thông minh” hơn, có khả năng hiểu ý nghĩa của các truy vấn tìm kiếm như con người, chứ không chỉ đơn thuần khớp từ khóa. Khái niệm mạng lưới ngữ nghĩa sẽ được hiện thực hóa — dữ liệu được tổ chức một cách có logic trong một mạng lưới cấu trúc, AI có thể hiểu rõ hơn về nó.

Mật mã học đảm bảo an toàn cho tất cả những điều này. Từ mạng lưới blockchain, ví tiền mã hóa, hợp đồng thông minh đến NFT — tất cả đều dựa trên các thuật toán mật mã phức tạp để bảo vệ dữ liệu. Đồng thời, Web 3.0 cần nhiều địa chỉ internet hơn IPv4 cung cấp — việc triển khai IPv6 sẽ hỗ trợ mở rộng mạng lưới mới này.

Các cơ chế quản trị mới cũng đang xuất hiện. Các tổ chức tự trị phi tập trung (DAO) có thể trở thành nhà tổ chức cộng đồng Web 3.0, chuyển quyền kiểm soát từ các cơ quan trung ương sang các cộng đồng kỹ thuật số tự quản lý.

Những biến đổi đang diễn ra: NFT, DeFi và ứng dụng phi tập trung

Web 3.0 không chỉ là lý thuyết — nó đã bắt đầu hiện thực hóa. Token không thể thay thế (NFT) đang thay đổi cách sở hữu và giao dịch tài sản số. Các thương hiệu lớn như Starbucks, NBA đã bắt đầu phát hành NFT, biến các bộ sưu tập kỹ thuật số thành hàng hóa thực tế. NFT sử dụng công nghệ mật mã để tạo và xác thực quyền sở hữu duy nhất của tài sản số.

Tài chính phi tập trung (DeFi) đang định hình lại dịch vụ tài chính. Trong hệ thống này, người dùng có thể giao dịch, vay mượn, đầu tư mà không cần qua ngân hàng hay trung gian truyền thống. Các nền tảng blockchain như Ethereum đã trở thành trung tâm của hệ sinh thái này.

Hợp đồng thông minh — các đoạn mã tự thực thi các logic kinh doanh — đang trở thành nền tảng của các ứng dụng Web 3.0. Khác với hợp đồng truyền thống, hợp đồng thông minh phản ứng linh hoạt với các điều kiện thay đổi, tự động thực thi khi các điều kiện đã thỏa mãn.

Các ứng dụng phi tập trung (dApps) cũng đang tăng trưởng nhanh chóng. Những ứng dụng mã nguồn mở xây dựng dựa trên blockchain này có thể bổ sung cho nhau, mọi thay đổi đều được ghi lại trong sổ cái phân tán. Từ các phần mềm trung gian, nền tảng từ thiện, mạng xã hội — đã có hàng nghìn dApps đang hoạt động.

Công nghệ cầu nối chuỗi (cross-chain) đang giải quyết vấn đề tương tác giữa các blockchain khác nhau. Trong thế giới Web 3.0, sẽ tồn tại nhiều blockchain khác nhau, cần có khả năng giao tiếp với nhau.

Tiền mã hóa — như Bitcoin, Dogecoin — sẽ đóng vai trò then chốt trong hệ sinh thái này. Chúng đại diện cho một phương thức trao đổi giá trị mới, vượt qua các tổ chức tài chính truyền thống.

Cơ hội mới và rủi ro mới: Liệu Web 3.0 có thể thực sự thay đổi internet?

Cơ hội mà Web 3.0 mang lại cho doanh nghiệp và cá nhân là rõ ràng:

Người dùng sẽ kiểm soát thực sự dữ liệu cá nhân và danh tính trực tuyến của mình. Trong thời đại Web 2.0, dữ liệu của bạn thuộc về các nền tảng lớn — còn bây giờ, nó thuộc về chính bạn. Sự chuyển đổi này có ý nghĩa sâu sắc đối với quyền riêng tư và tự chủ cá nhân.

Mạng lưới phi tập trung có tính minh bạch vượt xa internet hiện tại. Do các giao dịch được ghi lại trong sổ cái không thể sửa đổi, cả hai bên đều có thể xem toàn bộ lịch sử giao dịch, giúp cải thiện trải nghiệm khách hàng. Các doanh nghiệp dễ dàng quản lý chuỗi cung ứng, sử dụng các ứng dụng phi tập trung để phá vỡ các “đảo dữ liệu”, theo dõi hoạt động của nhà cung cấp theo thời gian thực. Thông tin chia sẻ theo thời gian thực giúp giảm thiểu thiếu hụt và đẩy nhanh giao hàng.

Dịch vụ sẽ trở nên linh hoạt hơn. Các dịch vụ chạy trên mạng phân tán sẽ không bị tê liệt vì một điểm lỗi duy nhất.

AI cá nhân hóa sẽ khiến internet phản hồi nhanh hơn với người dùng. Hãy tưởng tượng một mạng lưới có thể dự đoán trước bạn cần gì và trình bày ra sao. Nội dung và trải nghiệm thương mại cá nhân hóa cao này sẽ giúp các công ty xây dựng mối quan hệ gần gũi hơn với khách hàng.

Nhưng Web 3.0 cũng đối mặt với nhiều thách thức lớn:

Phức tạp là một rào cản lớn. Mạng lưới phi tập trung và hợp đồng thông minh rất phức tạp đối với các chuyên gia CNTT, chưa nói đến người dùng phổ thông. Học hỏi và quản lý các hệ thống này đòi hỏi thời gian và kiến thức chuyên sâu.

Vấn đề an ninh vẫn còn tồn tại. Mặc dù blockchain được ca ngợi là không thể bị phá vỡ, thực tế còn phức tạp hơn. Các hợp đồng thông minh đã từng bị hacker tấn công thành công, các vụ vi phạm an ninh tại các sàn giao dịch blockchain và tiền mã hóa thường xuyên xuất hiện trên các mặt báo. Độ phức tạp của công nghệ chính là nơi dễ phát sinh lỗ hổng bảo mật.

Thiếu khung pháp lý trung tâm khiến việc quản lý và quy định gần như không tồn tại hoặc hiệu quả thấp. Trong thời đại Web 2.0, các cơ quan quản lý có thể hợp tác với các nền tảng để bảo vệ người tiêu dùng. Trong mạng phi tập trung, điều này trở nên khó khăn. Ai sẽ thực thi các quy tắc? Ai sẽ bảo vệ người dùng?

Blockchain và các ứng dụng phi tập trung tiêu tốn nhiều tài nguyên. Cần phần cứng đắt tiền và tiêu thụ năng lượng lớn. Điều này liên quan đến chi phí kinh tế và tác động môi trường.

Việc lựa chọn công nghệ cũng phân mảnh. Các công cụ, nền tảng blockchain và tiêu chuẩn để xây dựng Web 3.0 đang phát triển theo cấp số nhân, khiến các doanh nghiệp khó xác định hướng đi phù hợp.

Thậm chí, chính những người sáng lập ra internet cũng đã đề xuất các phương án thay thế. Berners-Lee cho rằng blockchain quá chậm, quá đắt, quá minh bạch để lưu trữ dữ liệu cá nhân, và ông đã thành lập công ty Inrupt để thương mại hóa công nghệ dữ liệu phi tập trung thay thế tên là Solid.

Khi nào Web 3.0 thực sự xuất hiện?

Đây là câu hỏi khiến tất cả các bên đều băn khoăn. Quá trình chuyển đổi từ Web 1.0 sang Web 2.0 mất hơn 10 năm, và nhiều nhà quan sát dự đoán rằng để Web 3.0 hoàn thiện cũng sẽ cần thời gian tương tự hoặc dài hơn.

Tuy nhiên, một phần của Web 3.0 đã bắt đầu xuất hiện. Công nghệ blockchain và các ứng dụng của nó dần trở thành hiện thực. Một số xu hướng từng chỉ là nghiên cứu nay đã bắt đầu kết quả rõ rệt. Việc token hóa tài sản đã diễn ra. Theo dự đoán của Gartner vài năm trước, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu thử nghiệm các ứng dụng phi tập trung. Các công ty mạng xã hội, đặc biệt là Meta, đang ra mắt nội dung metaverse do người dùng tạo ra. Các thương hiệu lớn đã bắt đầu phát hành NFT.

Một số phần của mạng lưới ngữ nghĩa đã được sử dụng trong tối ưu hóa công cụ tìm kiếm từ lâu — các trang web dùng chúng để cấu trúc dữ liệu, giúp Google và các công cụ tìm kiếm khác quét và tóm tắt nội dung chính xác hơn.

Tuy nhiên, các ông lớn Web 2.0 như Google, Meta, Microsoft gần đây đã tích hợp các tính năng blockchain vào một số sản phẩm của họ, gọi là “Web 3.0”, có thể nhằm tận dụng cơn sốt Web 3.0. Nhưng những nỗ lực này chỉ là một phần nhỏ trong hoạt động của họ, và Web 3.0 phi tập trung thực sự vẫn còn xa.

Dự đoán về thời điểm Web 3.0 xuất hiện luôn không chính xác. Có người đã kỳ vọng nó sẽ đến cách đây 15 năm. Do các công nghệ cốt lõi vẫn đang phát triển và mới bắt đầu ứng dụng thực tế, các nhà phân tích trong ngành đều chung nhận định rằng còn ít nhất một thập kỷ nữa để Web 3.0 trở thành hiện thực.

Từ lý thuyết đến thực tiễn: làm thế nào để chuẩn bị cho thời kỳ Web 3.0

Với cá nhân và tổ chức muốn tham gia Web 3.0, việc chuẩn bị bắt đầu từ nền tảng. Trước tiên, cần hiểu rõ các công nghệ cốt lõi của nó, sau đó tích lũy kinh nghiệm với các ngôn ngữ phát triển web truyền thống như JavaScript, đồng thời học Rust — ngôn ngữ đang trở nên phổ biến trong các dự án Web 3.0.

Hiểu biết về các nền tảng blockchain chính là điều tối quan trọng — Ethereum dẫn đầu nhờ khả năng hợp đồng thông minh, Hyperledger Fabric đại diện cho các ứng dụng doanh nghiệp, IBM Blockchain cung cấp lựa chọn khác cho doanh nghiệp.

Phát triển giao diện người dùng — liên quan đến tương tác và thiết kế dApp — dự kiến sẽ trở thành kỹ năng then chốt trong thời kỳ Web 3.0.

Tin vui là ngày càng có nhiều công cụ Web 3.0 sẵn có. Alchemy, Chainstack, OpenZeppelin hỗ trợ các nhà phát triển xây dựng dApps, ví tiền mã hóa và NFT. Chainlink, Fluree tập trung vào tích hợp và quản lý dữ liệu. Casper, Ethernal, Solidity chuyên về phát triển hợp đồng thông minh.

Việc xây dựng Web 3.0 có thể đòi hỏi nỗ lực tập thể của hàng triệu người. Nhưng nếu mỗi người góp sức, tương lai internet cuối cùng có thể tiến gần hơn tới những tầm nhìn của các nhà sáng lập như Nelson hay Berners-Lee — một sinh thể cộng sinh, nơi trí tuệ nhân loại và bộ não số toàn cầu hòa quyện vào nhau trong một hệ sinh thái kiến thức chung.

Các câu hỏi thường gặp về Web 3.0

Web 3.0 và mạng lưới ngữ nghĩa có giống nhau không?

Mạng lưới ngữ nghĩa là một trong những thành phần quan trọng nhất của Web 3.0. Nó giúp máy móc hiểu ý nghĩa nội dung và lệnh của người dùng như con người, từ đó mang lại lợi thế chính của Web 3.0 — phản hồi nhanh hơn và cá nhân hóa cao hơn. Tuy nhiên, Web 3.0 còn dựa trên các nền tảng công nghệ khác, đặc biệt là blockchain. Hai khái niệm này không thể thay thế nhau.

Web 3.0 và metaverse có phải là một không?

Không. Metaverse có thể coi là một trải nghiệm người dùng đầy đủ với thực tế ảo tăng cường 3D, biến internet thành một không gian ảo chung chia sẻ. Metaverse cần các thành phần quan trọng của Web 3.0 — blockchain — để thực hiện phi tập trung và bảo vệ nội dung số. Trong lý thuyết, Web 3.0 có thể tồn tại trước metaverse, còn ngược lại thì không. Để xây dựng một thế giới ảo thống nhất, Web 3.0 ít nhất phải thay thế hạ tầng cơ bản của internet hiện tại.

Làm thế nào để đầu tư vào Web 3.0?

Bước đầu rõ ràng và đã được chứng minh là đầu tư vào một trong những đồng tiền mã hóa nổi bật nhất. Mặc dù ít nhà cung cấp công nghệ Web 3.0 niêm yết trên sàn giao dịch, đã xuất hiện một số quỹ ETF (quỹ giao dịch hoán đổi) tập hợp cổ phiếu các công ty Web 3.0. Cũng có ETF và quỹ chung tập trung vào tiền mã hóa. Đầu tư trực tiếp vào các công ty lớn như Google, Meta còn quá sớm, vì các hoạt động Web 3.0 của họ chỉ là phần nhỏ trong tổng thể doanh nghiệp, nhưng điều này có thể sẽ thay đổi nhanh chóng.

Xu hướng mới nhất của Web 3.0 là gì?

Các công nghệ lưu trữ phân tán dựa trên blockchain vẫn tồn tại trong cơn sốt Web3. Dù thị trường có giảm nhiệt, các nhà cung cấp lưu trữ dựa trên blockchain vẫn thúc đẩy công nghệ Web3 doanh nghiệp. Về tương lai internet — liệu có phi tập trung hay không — và vai trò của Web 3.0 vẫn còn nhiều tranh luận và bàn cãi. Dù nhiều người đồng thuận Web3 là cách cải tiến so với Web2, nhưng Web3 vẫn đối mặt với các thách thức về khả năng mở rộng, khả năng tương tác, phát triển và tiếp cận.

Thành công cuối cùng của Web 3.0 sẽ phụ thuộc vào tiến bộ công nghệ, sự chấp nhận của thị trường và khung pháp lý phát triển. Nhưng dù thế nào đi nữa, cuộc cách mạng internet do Tim Berners-Lee khởi xướng vẫn đang bước vào một thời kỳ mới. Web 3.0 có thể không đến đúng như dự đoán của mọi người, nhưng những lý tưởng của nó — một internet dân chủ hơn, lấy người dùng làm trung tâm hơn, minh bạch hơn — đang dần trở thành hiện thực.