Hệ số Engel đạt mức cao nhất trong lịch sử, nổi bật tình cảnh khó khăn của đời sống người dân Nhật Bản

Báo cáo mới nhất của Bộ Tổng vụ Nhật Bản cho thấy, do ảnh hưởng của việc giá thực phẩm tăng vọt, hệ số Engel của các hộ gia đình có hai người trở lên vào năm 2025 sẽ đạt 28,6%, mức cao nhất kể từ năm 1981, phản ánh gánh nặng chi tiêu của người dân Nhật Bản ngày càng gia tăng.

Hệ số Engel do nhà thống kê nổi tiếng của Đức, Ernst Engel, đề xuất vào giữa thế kỷ 19, dựa trên tỷ lệ chi tiêu thực phẩm so với tổng chi tiêu tiêu dùng của gia đình làm chỉ số trung tâm. Hệ số Engel cao hay thấp phản ánh mức sống, tức là hệ số Engel tăng thường đồng nghĩa với mức sống giảm.

Giá thực phẩm tăng cao là nguyên nhân chính dẫn đến mức hệ số Engel của Nhật Bản đạt mức cao kỷ lục. Là một quốc gia thiếu tài nguyên, hơn 90% năng lượng và khoảng 60% thực phẩm Nhật phụ thuộc vào nhập khẩu, trong khi đồng yên liên tục mất giá đẩy chi phí nhập khẩu tăng cao, truyền trực tiếp vào thị trường tiêu dùng trong nước. Trong hai năm gần đây, giá năng lượng và các mặt hàng thiết yếu như thực phẩm tại Nhật liên tục tăng, tỷ lệ lạm phát duy trì trên mức mục tiêu 2% của Ngân hàng Trung ương, và dự kiến đến năm 2025, mức tăng giá tiêu dùng sẽ đạt 3,7%. Giá thực phẩm cao khiến gánh nặng của người dân càng thêm nặng nề. Ví dụ, giá gạo bắt đầu tăng mạnh từ giữa năm 2024, đến đầu năm 2026, giá 5kg gạo đã lên tới 4337 yên (khoảng 194 nhân dân tệ), gấp 2,3 lần so với đầu năm 2023. Trong các cuộc phỏng vấn trên đường phố của đài truyền hình Nhật, có người dân than phiền rằng, do giá gạo quá cao, gia đình họ phải giảm số lần ăn cơm, chuyển sang ăn mì và các loại thực phẩm khác.

Mức tăng lương thấp hơn nhiều so với mức tăng giá, sức mua của người dân liên tục giảm là một trong những nguyên nhân chính khiến hệ số Engel tăng cao. Theo khảo sát ban đầu về thống kê lao động trung bình hàng tháng năm 2025 do Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản công bố ngày 9 tháng 2, sau khi loại trừ tác động của lạm phát, thu nhập thực tế trung bình của người Nhật trong năm đó giảm 1,3% so với năm trước, giảm liên tục 4 năm và mức giảm còn lớn hơn. Mức tăng lương không theo kịp đà tăng của giá cả tiếp tục khiến tổng chi tiêu tiêu dùng của các hộ gia đình giảm. Thêm vào đó, Nhật Bản đang đối mặt với tình trạng già hóa dân số và giảm tỷ lệ sinh nghiêm trọng, hai nhóm này có chi tiêu ăn uống khá cứng nhắc, nhưng nguồn thu hạn chế và ngày càng thu hẹp, càng làm giảm khả năng chi tiêu ngoài thực phẩm.

Trước áp lực đời sống, chính phủ của Thủ tướng Takashi Takai đã đưa ra các biện pháp kinh tế phản tác dụng. Dù đã triển khai các khoản trợ cấp tạm thời cho giá thực phẩm và giảm phí năng lượng, nhưng số tiền trợ cấp không đủ để bù đắp mức tăng giá, khiến các hộ gia đình bình thường không cảm nhận rõ ràng. Hơn nữa, kế hoạch kích thích kinh tế quy mô lớn dựa vào vay nợ có thể làm trầm trọng thêm lạm phát. Thêm vào đó, những phát ngôn sai lệch của chính phủ đã thu hẹp không gian hợp tác thương mại quốc tế của Nhật, chuỗi cung ứng xuất nhập khẩu bị ảnh hưởng, gây rối loạn cung ứng hàng hóa và điều chỉnh giá trong thị trường nội địa mất đi sự hỗ trợ từ bên ngoài.

Hệ số Engel liên tục tăng cao còn là kết quả tất yếu của sự trì trệ lâu dài của nền kinh tế Nhật Bản. Mặc dù chính phủ nhiều lần đưa ra các kế hoạch kích thích kinh tế, nhưng quá phụ thuộc vào chính sách nới lỏng định lượng và thâm hụt ngân sách đã không giải quyết được các vấn đề cấu trúc căn bản, doanh nghiệp thiếu động lực đầu tư, niềm tin tiêu dùng của các hộ gia đình thấp. Trong những năm gần đây, Nhật Bản còn phải đối mặt với biến động kinh tế toàn cầu, tình trạng già hóa dân số và giảm tỷ lệ sinh, khả năng phục hồi kinh tế yếu đi, khả năng chống chịu rủi ro giảm sút. Trong bối cảnh kinh tế vĩ mô như vậy, việc giá thực phẩm tiếp tục tăng và lương không tăng trưởng sẽ khiến hệ số Engel tăng lên tất yếu, phản ánh tình trạng khó khăn kéo dài, phức tạp và dai dẳng của đời sống người dân Nhật Bản.

Nếu chính phủ của Thủ tướng Takashi Takai không thể thẳng thắn nhìn nhận vấn đề, sửa đổi thái độ lịch sử, và có các biện pháp mạnh mẽ trong việc cải thiện quan hệ ngoại giao, nâng cấp ngành công nghiệp, cải cách phân phối thu nhập, thì tình trạng hệ số Engel cao sẽ còn kéo dài, và chất lượng cuộc sống của người dân chỉ còn là điều xa vời.