Bài học lịch sử về ba lần bùng nổ của kim loại quý sau Chiến tranh thế giới thứ hai: Hiểu hai lần trước để có thể hiểu hiện tại

Từ khi hệ thống Bretton Woods sụp đổ cho đến nay, vàng và bạc đã trải qua ba đợt siêu chu kỳ đáng chú ý. Ba làn sóng này không chỉ định hình lại cấu trúc rủi ro của thị trường tài chính hiện đại mà còn liên tục chứng minh một quy luật tàn nhẫn: sau những đợt tăng cực đoan, sự giảm giá cực đoan gần như là điều không thể tránh khỏi. Trong quá trình hình thành và thay đổi trật tự tài chính sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, kim loại quý như là tài sản trú ẩn trong khủng hoảng tín dụng, với biến động giá thường ẩn chứa những biến đổi sâu sắc của môi trường vĩ mô toàn cầu.

Sự sụp đổ của hệ thống Bretton Woods và đợt tăng giá lần đầu (cuối thập niên 1970 - đầu thập niên 1980)

Vào năm 1944, khi chiến tranh thế giới thứ hai sắp kết thúc, hệ thống Bretton Woods do Mỹ dẫn dắt đã đặt nền móng cho nền kinh tế hậu chiến. Tuy nhiên, đến thập niên 1970, cấu trúc tài chính dựa trên tín dụng đô la này cuối cùng đã đi đến hồi kết.

Năm 1971, Mỹ tuyên bố chấm dứt cam kết đổi đô la lấy vàng, chính thức phá vỡ chế độ bản vị vàng. Vàng không còn bị giới hạn bởi giá cố định nữa, bất ngờ được tự do định giá. Đồng thời, hai cuộc khủng hoảng dầu mỏ liên tiếp trong thập niên 1970 đã đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng vọt, lạm phát leo thang đến mức khó tin. Tín dụng đô la bị lung lay nghiêm trọng, nỗi sợ mất giá trị mua hàng tràn ngập thị trường, vượt qua mọi lý trí.

Trong bối cảnh vĩ mô đó, vàng từ khoảng 200 USD vào cuối thập niên 1970 đã tăng vọt lên 850 USD vào đầu thập niên 1980. Chỉ trong vài tháng, mức tăng hơn 4 lần. Đây là một đợt thị trường bò điên cuồng điển hình — hệ thống kinh tế gặp vấn đề, giá trị tài sản rơi vào trạng thái điên loạn.

Biểu hiện của bạc còn ấn tượng hơn. Từ mức giá trong vài chữ số, nó lao lên trên 50 USD, mức tăng vượt xa vàng, biến động dữ dội đến mức khó tin. Các nhà đầu cơ đổ xô vào, vị thế tích trữ tăng nhanh trong thời gian ngắn.

Tuy nhiên, tất cả sự phồn vinh này không kéo dài lâu. Kết thúc đỉnh cao là một cú sụp đổ cực kỳ kịch tính: vàng giảm sâu trong thời gian ngắn, mất gần một nửa giá trị. Thảm họa hơn nữa là bạc — từ gần 50 USD nhanh chóng rơi về vài chục USD, mức giảm gần 80%, như rơi tự do.

Trong hai thập kỷ tiếp theo, vàng bị đẩy xuống mức thấp kéo dài, dao động lặp đi lặp lại. Thị trường đã dùng thời gian để làm cạn kiệt dòng tiền nóng và cảm xúc đầu tư. Giai đoạn này được gọi là “Hai mươi năm mất mát”, nhà đầu tư từ nhiệt huyết đổ dồn sang trạng thái đóng băng.

Thời kỳ bùng nổ thanh khoản thứ hai (2010-2011)

Năm 2008, thế giới chứng kiến cuộc khủng hoảng tài chính nghiêm trọng nhất kể từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai. Để cứu vãn nền kinh tế, các ngân hàng trung ương các quốc gia đã thực hiện các biện pháp cực đoan: chính sách lãi suất bằng 0 và nới lỏng định lượng quy mô lớn. Chi phí vốn gần như biến mất, thị trường ngập tràn trong thanh khoản.

Trong bối cảnh đó, tín dụng của hệ thống tiền tệ giấy lại bị lung lay. Thị trường lo sợ về sự không chắc chắn trong tương lai, dòng tiền đổ mạnh vào kim loại quý. Vàng từ quanh mức 1000 USD đã tăng liên tục đến tháng 9 năm 2011 đạt 1921 USD, hoàn thành một đợt tăng gần gấp đôi.

Bạc một lần nữa đóng vai trò “thùng thuốc nổ” mạnh mẽ, chạm gần 50 USD. Kịch bản quen thuộc lại diễn ra, nhưng lần này kết thúc có phần khác biệt.

Lần này, điều chỉnh không giống như vụ sụp đổ đột ngột năm 1980, mà là một quá trình dài hơn của sự tiêu diệt. Vàng giảm hơn 40% từ đỉnh cao, có lúc rơi về quanh 1100 USD. Bạc từ gần 50 USD dần trượt xuống trong khoảng 10-20 USD, mức giảm gần 70%.

Sau đó, thị trường bước vào giai đoạn đi ngang kéo dài nhiều năm. Giá bị kéo đi kéo lại liên tục, xu hướng hoàn toàn biến mất, nhiệt huyết hoàn toàn nguội lạnh. Nhà đầu tư buộc phải chấp nhận một thực tế: khi tài sản chuyển từ xu hướng sang cảm xúc, từ cảm xúc rút lui đến quá trình phục hồi giá thường phải tính bằng “năm”.

Đợt thứ ba hiện tại và các cái bẫy chung của hai lần trước

Hiện tại, thị trường đang trải qua đợt biến động cực đoan thứ ba của kim loại quý sau chiến tranh thế giới thứ hai. Điểm đặc biệt của lần này là câu chuyện có vẻ hợp lý và bền vững hơn so với hai lần trước.

Câu chuyện trung tâm của vàng lần này là: các ngân hàng trung ương toàn cầu liên tục tăng dự trữ, chiến lược đa dạng hóa dự trữ của các quốc gia, rủi ro địa chính trị kéo dài. Đây đều là các yếu tố thúc đẩy dài hạn thực tế.

Bạc thì cộng thêm yếu tố nhu cầu công nghiệp. Ngành công nghiệp quang điện, cuộc cách mạng năng lượng mới, quá trình điện khí hóa toàn cầu đã đưa bạc từ “hàng hóa đầu cơ thuần túy” trở lại thành “kim loại chiến lược có các ứng dụng tiêu thụ thực tế”. Nghe có vẻ như một xu hướng dài hạn bền vững, chứ không phải bong bóng thoáng qua.

Đây chính là điểm nguy hiểm nhất.

Trò chơi tinh vi nhất của lịch sử chính là: dùng lý do cao cấp hơn để che đậy những biến động dữ dội cùng cực. Điểm chung của hai đợt biến động trước không nằm ở câu chuyện có nhiều điểm tương đồng, mà ở chỗ giá đều thể hiện một cấu trúc đặc trưng trong giai đoạn tăng tốc: biên độ tăng mạnh, tâm lý thị trường đồng thuận, vị thế cực kỳ chật chội. Cấu trúc này thường chỉ có thể được giải quyết bằng một đợt giảm mạnh để tháo gỡ đòn bẩy và làm mới thị trường.

Tính lặp lại của quy luật lịch sử: Sau tăng vọt là giảm sâu

Biến động của kim loại quý có quy luật riêng của nó. Vàng thường điều chỉnh sau khi giảm hơn 30%, còn bạc do thanh khoản mỏng hơn, tính đầu cơ cao hơn, mức giảm trên 50% mới thực sự là bình thường.

Khi nhìn lại lịch sử sau chiến tranh thế giới thứ hai, quy luật này như chiếc đồng hồ chính xác. Lần đầu từ đỉnh cực đoan năm 1980 đến hai mươi năm sau là thời kỳ suy thoái dài hạn, lần thứ hai bắt đầu từ đỉnh năm 2011 là một đợt điều chỉnh kéo dài. Còn đợt thứ ba này sẽ diễn ra như thế nào, không ai có thể dự đoán trước. Nhưng hai lần trước đã rõ ràng khắc ghi quy luật này trong lịch sử.

Quy luật đơn giản là: khi bạn thấy từ “siêu tăng vọt” xuất hiện, khả năng cao sau đó sẽ là “siêu giảm sâu”. Chỉ khác nhau ở cách xảy ra — là giảm nhanh, sập mạnh kiểu đập phá, hay là kéo dài trong trạng thái đi xuống chậm rãi.

Càng tăng mạnh, đợt điều chỉnh sau đó thường sẽ càng lớn. Quy luật này đã xuất hiện quá ổn định trong lịch sử tài chính nhân loại, đến mức khiến nhà đầu tư không muốn thừa nhận rằng mình còn có thể mắc sai lầm lần nữa. Nhưng ba đợt biến động của kim loại quý sau chiến tranh thế giới thứ hai đã liên tục kiểm chứng bằng dữ liệu và thời gian: quy luật này không bao giờ mất hiệu lực chỉ vì câu chuyện hợp lý hơn.