Tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC): tương lai của tiền tệ hay mối đe dọa đối với quyền riêng tư?

Ngày càng nhiều quốc gia trên thế giới đang xem xét cách thay đổi phương thức chúng ta di chuyển tiền tệ. Thay vì phải móc tay vào ví lấy tiền xu và tiền giấy, tương lai hướng tới các giải pháp hoàn toàn số hóa được hỗ trợ bởi chính phủ. Các ngân hàng trung ương đang nghiên cứu CBDC (tiền tệ kỹ thuật số của ngân hàng trung ương), tức là thế hệ mới của tiền tệ, nhằm kết hợp sự an toàn của tiền tệ truyền thống với sự tiện lợi và tốc độ của các giao dịch kỹ thuật số. Hơn 130 quốc gia, chiếm hơn 95% tổng sản phẩm quốc nội toàn cầu, đang tích cực làm việc về việc triển khai hoặc thử nghiệm CBDC. Đây không còn là lý thuyết — đó là thực tế đang không ngừng hình thành.

Trước khi đi vào các chi tiết kỹ thuật, cần hiểu rằng CBDC chắc chắn hơn nhiều so với bản sao kỹ thuật số của tiền giấy thông thường. Đây là một sự thay đổi căn bản trong kiến trúc hệ thống tài chính, sẽ định hình lại cả cách chúng ta thay đổi tiền và quyền hạn của ngân hàng trung ương đối với các tài sản tài chính của chúng ta.

Nền tảng của hệ thống tài chính hiện đại: vai trò của tiền tệ fiducia trong kỷ nguyên CBDC

Để hiểu rõ tại sao CBDC lại là bước đột phá như vậy, cần quay lại những điều cơ bản: tiền tệ fiducia. Thuật ngữ này, dù nghe có vẻ phức tạp, mô tả một điều cực kỳ đơn giản — là tiền tệ mà chúng ta sử dụng hàng ngày, giá trị của nó không dựa trên đặc tính vật lý không thể thay đổi (như vàng hay bạc), mà dựa hoàn toàn vào niềm tin vào chính phủ phát hành.

Đồng đô la Mỹ, euro hay bảng Anh là những ví dụ điển hình của tiền tệ fiducia. Giá trị của chúng dựa trên tuyên bố của chính phủ: “Đây là phương tiện thanh toán hợp pháp”. Không có gì kỳ diệu ở đây, chỉ là một thỏa thuận xã hội. Tương tự, CBDC cũng sẽ là bản số hóa của hệ thống này, nhưng có điểm khác biệt quan trọng: thay vì có dạng vật lý, chúng tồn tại duy nhất ở dạng điện tử.

Ngân hàng trung ương muốn CBDC có cùng vị thế pháp lý và trọng lượng như tiền giấy truyền thống — chỉ khác ở chỗ ở dạng có thể thực hiện giao dịch nhanh chóng, không bị giới hạn về địa lý. Chúng sẽ dần thay thế tiền mặt đang dần mất đi, mang lại cùng mức độ an toàn, nhưng có thêm các lợi ích công nghệ.

Thực chất của tiền tệ ngân hàng trung ương số (CBDC) là gì?

Tiền tệ ngân hàng trung ương số (Central Bank Digital Currency, CBDC) là dạng điện tử của tiền tệ chính thức do ngân hàng trung ương của một quốc gia phát hành và điều chỉnh. Điểm khác biệt chính so với các hiện tượng như Bitcoin hay Ethereum là — CBDC hoạt động theo mô hình tập trung hoàn toàn. Không có mạng lưới máy tính phi tập trung xác nhận giao dịch hay một trung tâm ra quyết định duy nhất.

Ngân hàng trung ương kiểm soát hoàn toàn. Chính họ quyết định về việc phát hành, phân phối và điều chỉnh. Chính họ đảm bảo giá trị. Vì vậy, CBDC có thể được xem như phương tiện thanh toán hợp pháp — vì chúng mang trong mình quyền lực của nhà nước.

Khác với tiền mặt giấy, ngày càng ít xuất hiện trong các giao dịch hàng ngày, CBDC sẽ phục vụ cho dòng chảy thanh toán kỹ thuật số ngày càng tăng. Các nhà phân tích dự đoán rằng các thanh toán di động toàn cầu sẽ đạt mức 26,53 nghìn tỷ đô la vào năm 2032. Sự tăng trưởng nhanh chóng của nhu cầu về các giải pháp số hóa thúc đẩy các ngân hàng trung ương hành động. CBDC là câu trả lời cho thách thức này — một loại tiền tệ có khả năng phục vụ nền kinh tế hiện đại, đa dạng hóa.

Hai mặt của CBDC: từ ví bán lẻ đến giao dịch ngân hàng lớn

Không phải tất cả CBDC đều giống nhau. Chúng ta phân biệt hai loại chính, mỗi loại đảm nhận chức năng khác nhau trong hệ sinh thái tài chính.

CBDC bán lẻ — tiền cho mọi người

CBDC bán lẻ là tiền tệ dành cho công chúng rộng rãi: người tiêu dùng, doanh nghiệp nhỏ, bất kỳ ai thực hiện các giao dịch hàng ngày. Loại tiền số này sẽ được lưu trữ trong ví điện tử truy cập qua ứng dụng di động — giống như cách chúng ta thanh toán ngày nay qua điện thoại, chỉ có thêm các đảm bảo của nhà nước.

CBDC bán lẻ có hai dạng:

Tài khoản tại ngân hàng trung ương: Mô hình trong đó người dùng có thể sở hữu tài khoản trực tiếp tại ngân hàng trung ương hoặc tài khoản trung gian do ngân hàng thương mại quản lý. Mỗi giao dịch sẽ được ghi lại trong cơ sở dữ liệu tập trung, truy cập bảo vệ bằng nhận diện cá nhân. Ngân hàng trung ương sẽ có cái nhìn chi tiết về dòng chảy tài chính, giúp dễ dàng thực thi các quy định — nhưng đồng thời cũng đặt ra các lo ngại về quyền riêng tư dữ liệu.

Mô hình token: Là phương án CBDC được thể hiện dưới dạng token số. Các token này có thể được chuyển giữa các cá nhân theo cách tương tự như trao đổi tiền mặt truyền thống — với tính ẩn danh của giao dịch được duy trì ở mức tương tự. Mô hình này kết hợp tính riêng tư của giao dịch tiền mặt với độ an toàn của các thanh toán kỹ thuật số.

CBDC lớn — hạ tầng cho ngành ngân hàng

Loại thứ hai là CBDC lớn, dành riêng cho các tổ chức tài chính — các ngân hàng lớn, các tổ chức thanh toán, các đơn vị xử lý giao dịch. Chúng không có trong ví của người dân bình thường. Thay vào đó, chúng được ngành tài chính sử dụng để thanh toán giữa các ngân hàng quy mô lớn.

CBDC lớn có thể rút ngắn đáng kể thời gian thanh toán liên ngân hàng từ ngày xuống phút. Đặc biệt quan trọng trong các giao dịch xuyên biên giới, nơi các hệ thống hiện tại (như SWIFT) hoạt động như một dây chuyền giấy — chậm và tốn kém. CBDC lớn có thể thay đổi điều đó.

Cơ chế hoạt động: điều gì làm cho CBDC mang tính cách mạng

CBDC không chỉ là bản sao kỹ thuật số của tiền tệ. Chúng hoạt động dựa trên bốn trụ cột, phân biệt chúng với các giải pháp tài chính truyền thống.

Kiến trúc tập trung

Điểm đặc trưng của CBDC là tính tập trung. Ngân hàng trung ương đứng ở đỉnh của hệ quyết định. Họ xác định lượng tiền trong lưu thông, điều chỉnh dòng chảy, thậm chí có thể thực thi chính sách tiền tệ theo cách mà chưa từng có với tiền mặt vật lý. Kiểm soát này cho phép ngân hàng trung ương trực tiếp thực hiện chính sách tiền tệ — điều mà mạng lưới máy tính phi tập trung (như Bitcoin) không thể làm được.

Bản chất kỹ thuật số — không có bản sao vật lý

CBDC chỉ tồn tại trong không gian điện tử. Không có tiền giấy, không có tiền xu. Điều này có nghĩa là chuyển tiền gần như tức thì, bất kể thời gian trong ngày hay đêm. Giao dịch mà ngày nay phải chờ vài ngày có thể chỉ mất vài giây. Tính chất số hóa này khiến CBDC trở thành ứng viên tự nhiên để phục vụ nền kinh tế ngày càng hoạt động trực tuyến.

Tư cách pháp lý — đảm bảo chấp nhận

CBDC sẽ được pháp luật công nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp. Khác với các loại tiền điện tử như crypto, vẫn còn phần lớn nằm trong vùng xám pháp lý, CBDC sẽ có đầy đủ quyền lực của pháp luật. Tất cả các khoản nợ và nghĩa vụ tài chính có thể được thanh toán bằng loại tiền này. Sự phân biệt này có ý nghĩa lớn trong việc mở rộng ứng dụng thực tế.

Bảo mật theo lớp và các vấn đề về quyền riêng tư

Công nghệ mã hóa tiên tiến sẽ bảo vệ CBDC khỏi các hành vi gian lận và trộm cắp. Mọi giao dịch đều sẽ được theo dõi và ghi lại — vừa là lợi thế (bảo mật), vừa là nhược điểm (quyền riêng tư). Ở đây xuất hiện mâu thuẫn cơ bản: tăng cường bảo mật đồng nghĩa với tăng cường giám sát. Chúng ta sẵn sàng đánh đổi bao nhiêu quyền riêng tư để có sự tiện lợi và an toàn?

Thực trạng năm 2026: các quốc gia đã bước vào thế giới CBDC như thế nào?

Thật thú vị, một số quốc gia không chờ đợi “thời điểm lý tưởng” — họ đã bắt đầu triển khai CBDC trong thực tế. Dưới đây là bản đồ các quốc gia trong cuộc đua số này:

Trong số các nước dẫn đầu có Bahamas, đã ra mắt “Sand Dollar” vào năm 2020 — CBDC đầu tiên trên thế giới dành cho công chúng. Jamaica theo sau, ra mắt “Jam-Dex” hai năm sau đó. Nigeria đã phát triển “e-Naira” nhằm cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ ngân hàng cho hơn 40 triệu người không có tiếp cận với hệ thống ngân hàng truyền thống.

Châu Á không đứng ngoài. Trung Quốc đã phát triển đồng nhân dân tệ số (e-CNY) và từ lâu đã tiến hành các thử nghiệm quy mô lớn trong lĩnh vực này. Ấn Độ bắt đầu chương trình thử nghiệm đồng rupee số. Hàn Quốc và Đài Loan đang nghiên cứu khả năng triển khai “Digital Won” và các giải pháp tương tự.

Phía Tây, Thụy Điển thử nghiệm “e-krona” như một phản ứng với nền kinh tế gần như không tiền mặt — ít người mang tiền theo bên mình. Brazil đang phát triển dự án “Drex” với các thử nghiệm bắt đầu từ năm 2023. Liên minh Hải quan Đông Caribe đã triển khai “DCash” cho nhiều đảo, còn Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đã phát triển “dirham số”.

Vẫn còn nhiều câu hỏi, nhưng danh sách các quốc gia đã chuyển từ giai đoạn lý thuyết sang thực hành ngày càng dài thêm.

Tiềm năng chuyển đổi: CBDC có thể thay đổi diện mạo của tài chính như thế nào

CBDC không chỉ là giải pháp cho giải pháp. Chúng có thể mang lại lợi ích thực sự, rõ ràng cho hệ sinh thái tài chính.

Thanh toán như tăng cường — thay đổi tốc độ giao dịch

Các giao dịch quốc tế ngày nay mất từ ba đến năm ngày. CBDC có thể rút ngắn còn vài phút. Loại bỏ các trung gian — ngân hàng liên kết, các phòng thanh toán, hệ thống SWIFT — chúng ta kiểm soát trực tiếp giữa các bên tham gia. Chi phí giao dịch sẽ giảm đáng kể, đặc biệt đối với các thanh toán xuyên biên giới, hiện vẫn là một khoản chi phí cao cho người dùng bình thường.

Tiếp cận tài chính toàn diện — tiền cho 1,4 tỷ người

Theo Ngân hàng Thế giới, khoảng 1,4 tỷ người trưởng thành không có tài khoản ngân hàng. CBDC có thể thay đổi điều đó. Nếu ai đó chỉ cần điện thoại thông minh và kết nối internet, họ có thể tham gia vào hệ thống tài chính — không cần đến các chi nhánh, không cần các thủ tục dài dòng. Điều này sẽ giải quyết vấn đề kinh tế ngầm và phi chính thức.

Chính sách tiền tệ mới — công cụ mới cho các nhà ra quyết định

Ngân hàng trung ương sẽ có quyền truy cập trực tiếp vào nền kinh tế thực. Họ có thể điều chỉnh cung tiền hiệu quả hơn, thực thi các chính sách lãi suất âm (khiến người dân tiêu tiền thay vì tiết kiệm) hoặc thực hiện các khoản thanh toán kích thích trực tiếp mà không cần qua hệ thống ngân hàng.

Chống tội phạm tài chính — điều tra không giới hạn

Mọi giao dịch CBDC đều sẽ được ghi lại và có thể theo dõi. Điều này sẽ làm khó việc rửa tiền, trốn thuế và tài trợ hoạt động tội phạm. Các chính phủ sẽ có công cụ để chống lại nền kinh tế ngầm, quy mô của nó vẫn còn bị đánh giá thấp.

Mối đe dọa an ninh chính: các rủi ro chính khi triển khai CBDC

Tuy nhiên, mỗi mặt đều có mặt trái của nó. CBDC mang theo các rủi ro cần được xem xét nghiêm túc.

Quyền riêng tư bị đe dọa

CBDC xóa bỏ các thành trì cuối cùng của tính ẩn danh mà tiền mặt vật lý từng cung cấp. Ngân hàng trung ương, thực chất là chính phủ, sẽ biết chính xác bạn tiêu bao nhiêu, tiêu ở đâu, tiêu vào việc gì. Nghe có vẻ trừu tượng, nhưng thực tế là kiểm soát toàn bộ chi tiêu của từng công dân. Lịch sử cho thấy, quyền lực có xu hướng lạm dụng kiến thức như vậy.

Các cuộc tấn công mạng — mối đe dọa mới

CBDC, như các hệ thống kỹ thuật số, dễ bị tấn công, nhiễm virus và các cuộc tấn công của hacker. Một vụ tấn công có thể xóa sạch khoản tiết kiệm của hàng triệu người — ít nhất cho đến khi hệ thống được khôi phục. Những cú sốc này sẽ làm giảm niềm tin của công chúng vào toàn bộ hệ thống tài chính.

Phá sản ngân hàng truyền thống — thay đổi vai trò của nhà cho vay

Nếu CBDC cung cấp các chức năng giống như tài khoản ngân hàng truyền thống, nhưng được hỗ trợ trực tiếp bởi ngân hàng trung ương — tại sao mọi người lại giữ tiền trong các ngân hàng thương mại? Sự di cư hàng loạt các khoản tiền gửi có thể làm cạn kiệt vốn của các ngân hàng thương mại, vốn cần thiết để cho vay và cấp tín dụng. Điều này có thể làm suy yếu nền kinh tế — ngân hàng chính là trái tim của hệ thống tín dụng.

Chi phí triển khai — mối đe dọa chưa biết đối với ngân sách

Xây dựng, bảo vệ và duy trì hạ tầng CBDC sẽ tốn hàng tỷ đô la, nếu không muốn nói là nhiều hơn thế. Liệu các lợi ích thực sự có xứng đáng với khoản đầu tư khổng lồ này không? Đó vẫn còn là câu hỏi chưa có lời giải.

CBDC so với tiền điện tử: các tầm nhìn về tiền tệ hoàn toàn khác biệt

Dù cả hai đều thuộc thế giới tiền tệ số, CBDC và tiền điện tử thể hiện các cách tiếp cận hoàn toàn khác về kiểm soát và niềm tin.

CBDC là sự tiến hóa kỹ thuật số của tiền tệ truyền thống — chính phủ đứng sau mọi giao dịch, đảm bảo giá trị của chúng. Đây là con đường an toàn, quen thuộc. Giống như lái xe ô tô với vô lăng quen thuộc.

Tiền điện tử là sự nổi loạn chống lại sự kiểm soát đó. Bitcoin và Ethereum hoạt động trong các mạng lưới phi tập trung hoàn toàn, nơi không có chính phủ hay tổ chức nào giữ vai trò quyết định. Giao dịch được xác nhận bởi hàng nghìn máy tính phân tán. Điều này mang lại tự do, nhưng cũng đi kèm biến động — giá tiền điện tử có thể tăng vọt hoặc giảm mạnh.

CBDC mang lại sự chắc chắn và kiểm soát. Tiền điện tử mang lại tự do và tiềm năng đầu cơ. Đối với một số người, rủi ro của tiền điện tử xứng đáng với phần thưởng. Đối với người khác, đó là quá liều lĩnh, quá không thể dự đoán.

Tóm lại: tiền tệ của ngày mai, thách thức của ngày hôm nay

CBDC là bước tiến đáng kể trong quá trình số hóa tiền tệ. Chúng có thể nâng cao tốc độ thanh toán, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho hàng tỷ người và cung cấp cho ngân hàng trung ương các công cụ quản lý nền kinh tế tốt hơn. Những lợi ích tiềm năng này là có thực và đáng kể.

Tuy nhiên, các rủi ro cũng rất rõ ràng — quyền riêng tư có thể bị xóa sạch, hệ thống có thể dễ bị tấn công mạng, ngành ngân hàng truyền thống có thể bị destabilize. Những thách thức này đòi hỏi các nhà ra quyết định chính sách phải thận trọng và cẩn trọng.

Tương lai của tiền tệ là số hóa — đó không còn là dự báo, mà là thực tế. CBDC sẽ đóng vai trò then chốt trong tương lai số này. Nhưng trước khi để ngân hàng trung ương hoàn toàn biến đổi cách chúng ta nhìn nhận về tiền, chúng ta cần đảm bảo rằng sự chuyển đổi này phục vụ tất cả mọi người, chứ không chỉ các tổ chức quyền lực.

Lưu ý: Các ý kiến trong bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo thông tin. Không phải là sự ủng hộ cho bất kỳ sản phẩm hay dịch vụ nào, cũng không phải là lời khuyên đầu tư hay tài chính. Trước khi đưa ra quyết định tài chính, bạn nên tham khảo ý kiến của các chuyên gia có trình độ.