Kiến trúc sư của Trí tuệ Nhân tạo Hiện đại: Quan hệ đối tác giữa Emad Mostaque và Zehra đằng sau Stability AI

Khi Emad Mostaque và vợ Zehra Qureshi lần đầu tiên bắt đầu hành trình cùng nhau, ít ai có thể dự đoán rằng cặp đôi này cuối cùng sẽ định hình lại bức tranh của trí tuệ nhân tạo. Sinh tháng 4 năm 1983 trong một gia đình Hồi giáo Bangladesh, Emad Mostaque thường được so sánh với các doanh nhân tiền mã hóa khác, nhưng niềm tin của anh rằng AI có thể thực sự cải thiện nhân loại đã tạo nên sự khác biệt so với những kẻ chỉ tìm kiếm lợi nhuận đơn thuần. Sự hợp tác của anh với Zehra, người mà anh kết hôn một năm sau khi hoàn thành học tại Oxford, đã chứng tỏ là yếu tố then chốt trong các dự án khởi nghiệp của anh—từ những hoạt động quỹ phòng hộ ban đầu đến việc sáng lập Stability AI, công ty đã giới thiệu Stable Diffusion ra thế giới.

Từ Dhaka đến Oxford: Hành trình của một Tiên phong AI

Những năm tháng đầu đời của Emad đã hình thành nên người tiên phong mà anh sẽ trở thành. Được đưa đến Dhaka khi mới một tháng tuổi và sau đó di cư sang Vương quốc Anh khi mới bảy tuổi, cậu bé Emad lớn lên trong việc hòa nhập nhiều nền văn hóa khác nhau. Cha mẹ anh nhận ra trí thông minh vượt trội của anh nhưng cũng sớm phát hiện các dấu hiệu của ADHD và hội chứng Asperger. Thay vì xem đó như một giới hạn thuần túy, cha anh—một giảng viên kinh doanh tại London—đã đăng ký cho anh tham gia một “Chương trình Huấn luyện Giọng Anh Anh” nhằm hướng năng lượng dồi dào của anh theo hướng tích cực. Mục đích ban đầu mang tính thực tế: trang bị cho Emad kỹ năng giao tiếp trau chuốt để hướng dẫn khách du lịch Bangladesh qua London.

Chặng đường học vấn sau đó ghi dấu ấn bằng thành tích xuất sắc. Từ 10 đến 19 tuổi, Emad theo học tại Westminster School, liên tục nằm trong số các trường trung học hàng đầu thế giới và nổi tiếng với biệt danh “Máy chế tạo Oxford và Cambridge.” Năm 2002, khi mới 19 tuổi, Emad nhập học tại Đại học Oxford như một người kế thừa mang theo hy vọng của cộng đồng mình. Khác với các phương pháp thông thường, anh cố ý tránh dựa vào khả năng ngôn ngữ nổi bật của mình và chọn theo học Khoa học Máy tính và Toán học—một lựa chọn chiến lược giúp anh chuẩn bị tốt cho tương lai dựa trên công nghệ.

Xây dựng đế chế: Emad, Zehra và những năm tháng quỹ phòng hộ

Một năm sau khi tốt nghiệp Oxford, Emad kết hôn với người bạn lâu năm Zehra Qureshi. Cặp đôi này đã cùng nhau xây dựng cuộc sống và theo đuổi những mục tiêu chuyên nghiệp đầy tham vọng. Zehra đứng bên cạnh Emad khi anh gia nhập các quỹ phòng hộ chuyên về giao dịch dầu thô, áp dụng nền tảng toán học của mình vào thị trường tài chính. Trong giai đoạn này, với mong muốn hỗ trợ cộng đồng Hồi giáo của mình, Emad và Zehra đã hợp tác xây dựng các diễn đàn trực tuyến và khám phá các cơ hội trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo—những lĩnh vực sau này được xem là mang tính tiên tri.

Dựa trên hiểu biết về các vấn đề Trung Đông và Hồi giáo, Emad đã xây dựng các mối quan hệ với các tổ chức có ảnh hưởng như Liên Hợp Quốc, Ngân hàng Thế giới và Tổ chức Y tế Thế giới, mặc dù các mối quan hệ này sau đó đã trở thành chủ đề tranh cãi công khai. Từ 2005 đến 2020, cặp đôi chứng kiến danh mục đầu tư của mình đa dạng hóa đáng kể—cổ phiếu, tiền mã hóa, và các khoản đầu tư chiến lược vào trò chơi điện tử và các dự án AI mới nổi. Sự nhạy bén của Emad trong việc nhận diện cơ hội đã biến anh thành một nhà quản lý danh mục đầu tư thành thạo, tích lũy khối tài sản đáng kể trong quá trình đó.

Tháng 8 năm 2009, khi mới 26 tuổi, Emad tận dụng thành công của mình để mua một bất động sản cao cấp: một căn hộ ba phòng ngủ ở tầng trệt tại Iverna Gardens, khu vực biên giới danh giá Chelsea-Kensington của London, với giá 1,7 triệu bảng Anh. Giá trị của bất động sản này sau đó đã tăng lên 3,25 triệu bảng theo các đánh giá mới nhất—tăng 91%, thể hiện khả năng dự đoán chính xác về thị trường bất động sản và mang lại lợi nhuận khoảng 4,4% mỗi năm trong vòng mười lăm năm.

Giai đoạn chuyển mình: Cha mẹ, tự kỷ và lời hứa của AI

Câu chuyện đã thay đổi mạnh mẽ vào khoảng năm 2011 khi con trai của Emad và Zehra được chẩn đoán mắc tự kỷ. Đối mặt với các chuyên gia y tế tuyên bố rằng bệnh này không thể điều trị bằng các phương pháp truyền thống, Emad đã theo đuổi một con đường phi truyền thống. Áp dụng phương pháp tư duy dựa trên nguyên lý—phương pháp nổi tiếng do Elon Musk đề xuất—anh đã tập hợp một nhóm nghiên cứu AI để phân tích tất cả các tài liệu liên quan đến tự kỷ có thể tiếp cận được nhằm xác định các mẫu và điểm chung.

Quá trình nghiên cứu chuyên sâu này cuối cùng tập trung vào một lĩnh vực cụ thể: cân bằng GABA-glutamate trong não bộ. Thông qua phân tích hỗ trợ của AI và hợp tác với các chuyên gia y tế, Emad đã thành công trong việc thực hiện chiến lược tái sử dụng thuốc, giúp cải thiện rõ rệt khả năng ngôn ngữ của con trai và cho phép cậu bé đi học chính quy. Thành công cá nhân này đã xác thực niềm tin cốt lõi của Emad: trí tuệ nhân tạo có tiềm năng thực sự để giải quyết các vấn đề thực tế mà các phương pháp truyền thống không thể xử lý.

Sau thành công trong điều trị cho con trai, Emad càng tin tưởng hơn vào tiềm năng của AI. Anh quay trở lại lĩnh vực quỹ phòng hộ đồng thời đầu tư vào nghiên cứu y học và các sáng kiến liên quan đến tự kỷ. Một thành tựu quan trọng trong giai đoạn này là vai trò lãnh đạo kiến trúc kỹ thuật của anh trong dự án “Collective and Augmented Intelligence Against COVID-19” (CAIAC) của Đại học Stanford, nơi anh chia sẻ chuyên môn trong việc ứng dụng AI vào phản ứng với đại dịch.

Giai đoạn tiền mã hóa và xây dựng tài sản

Từ 2011 đến 2017, Emad giữ hình ảnh ít nổi bật hơn trong giới truyền thông, đồng thời tham gia nhiều dự án kinh doanh khác nhau. Theo hồ sơ của chính phủ Vương quốc Anh (gov.uk), anh đã thành lập sáu doanh nghiệp từ nhà ở London bắt đầu từ tuổi 30. Doanh nghiệp đầu tiên của anh, ANANAS Network, được quảng bá là một tổ chức phi lợi nhuận nhằm thúc đẩy trí tuệ nhân tạo vì lợi ích xã hội, nhưng sau năm năm hoạt động đã tan rã với ảnh hưởng tối thiểu. Đáng chú ý, chỉ có Emad và chị gái của anh, Aisha Qureshi, là nhân sự của dự án này.

Trong khoảng thời gian từ 2013 đến 2014, Emad đăng ký thêm năm công ty khác, từ các hoạt động tư vấn Hồi giáo đến các sáng kiến đầu tư mạo hiểm. Các dự án này, do Emad kiểm soát trực tiếp, đều tan rã trong vòng từ một đến năm năm—một mô hình cho thấy sự không ổn định trong tinh thần doanh nhân hoặc có thể là giai đoạn khám phá trước khi anh đạt được bước đột phá lớn.

Thị trường tiền mã hóa mang lại khoản lợi nhuận bất ngờ. Tháng 12 năm 2017, khi Bitcoin gần chạm mức 20.000 USD trước khi sụt giảm còn khoảng 3.000 USD vào tháng 12 năm 2018, Emad đã chiến lược bằng cách short hợp đồng vĩnh viễn. Thời điểm này, anh đã tích lũy được lượng tài sản đáng kể—một câu chuyện thành công tài chính mà sau này anh mô tả như phần thưởng karmic cho việc giúp con trai vượt qua thử thách của tự kỷ.

Thành lập Stability AI: Sự hội tụ của tầm nhìn và cơ hội

Vào ngày 4 tháng 11 năm 2019, Emad ra mắt Stability AI từ một địa điểm không ngờ tới: một không gian làm việc chung (Fora-United House, tương tự WeWork) chỉ cách nhà anh ở London một dặm. Vị trí bình thường này—được cho là chọn một phần vì các món gà của nó—không phản ánh tầm quan trọng của dự án. Những gì bắt đầu như một hoạt động nhỏ bé đã biến Emad từ một quản lý quỹ phòng hộ mơ hồ và nhà giao dịch tiền mã hóa thành một nhân vật trung tâm định hình lại lĩnh vực trí tuệ nhân tạo.

Phản ứng ban đầu của Emad là muốn cấu trúc Stability AI như một tổ chức tự trị phi tập trung (DAO), phản ánh nền tảng tiền mã hóa của anh. Tuy nhiên, nhận thức về độ chín của công nghệ DAO vào thời điểm đó khiến anh chuyển hướng sang mô hình công ty tập trung. Nguồn vốn ban đầu đến từ các nhà đầu tư tập trung vào tiền mã hóa như Seed Club Ventures và các quỹ tiền mã hóa tương tự, xác định tính chất ban đầu của công ty như một hoạt động hiểu biết về blockchain.

Hiện tượng Stable Diffusion: Uy tín, Hợp tác và Tranh cãi

Khoảnh khắc chuyển mình quan trọng đến tại CVPR 2022 (Hội nghị về Thị giác Máy tính và Nhận dạng Mẫu)—một trong những sự kiện uy tín nhất của ngành khoa học máy tính. Tại đây, Emad gặp nhóm nghiên cứu của Giáo sư Björn Ommer tại Đại học Munich (LMU), trình bày về Mô hình Phân tán Tiềm ẩn (Latent Diffusion Model). Nhận ra tiềm năng của thành tựu kỹ thuật này, Emad đã tiếp cận nhóm nghiên cứu và đề nghị cung cấp tài nguyên tính toán—truy cập GPU—để thúc đẩy quá trình phát triển.

Với khả năng tính toán mạnh mẽ của Stability AI hỗ trợ nghiên cứu, Mô hình Phân tán Tiềm ẩn đã trở nên ngày càng mạnh mẽ và hiệu quả hơn. Tháng 8 năm 2022, phiên bản nâng cấp này được công khai phát hành dưới tên “Stable Diffusion” dưới thương hiệu của Stability AI. Các nhà đầu tư cùng lúc là Coatue và Lightspeed Venture Partners, ấn tượng với phản hồi tích cực của công chúng, đã rót 100 triệu USD trong vòng gọi vốn hạt giống—gấp tám lần thành tích gây quỹ trước đó của Emad—đẩy giá trị của Stability AI vượt quá 1 tỷ USD mặc dù công ty chưa có lợi nhuận.

Chỉ trong vài ngày sau khi ra mắt, Stable Diffusion đã đạt 10 triệu người dùng hoạt động hàng ngày, đánh dấu một bước ngoặt trong sự phát triển của AI sinh tạo. Việc mở mã nguồn đã tạo ra một bước chuyển căn bản trong hệ sinh thái mô hình AI, giúp phổ cập khả năng sinh tạo mạnh mẽ và ảnh hưởng đến các quyết định sau này của Meta và các nhà công nghệ khác theo hướng mở mã nguồn.

Tuy nhiên, thành công này cũng gây ra nhiều căng thẳng. Giáo sư Ommer công khai chỉ trích Stability AI vì không thừa nhận đầy đủ đóng góp của nhóm nghiên cứu LMU, cho rằng Emad đã lợi dụng sở hữu trí tuệ của người khác. Các bình luận của Ommer với giới báo chí cho rằng Stability AI chỉ “nhảy lên theo trào lưu” sau khi bài báo được công bố. Tương tự, Runway ML—một công ty tạo video AI hợp tác sớm với Stable Diffusion—cũng nhận được ít sự công nhận công khai hơn so với danh tiếng của Stability AI.

Tái khẳng định tranh cãi: Góc nhìn khác

Tuy nhiên, câu chuyện còn có những sắc thái cần xem xét. Thực tế, lãnh đạo kỹ thuật chính của Stable Diffusion đến từ Robin Rombach và các cộng sự, chứ không phải Ommer, mặc dù nghiên cứu của Ommer đã cung cấp khung nền tảng. Đóng góp quan trọng của Emad—đảm bảo và phân bổ nguồn lực tính toán khổng lồ—là rất đáng kể và cần thiết. Hơn nữa, vào thời điểm ra mắt Stable Diffusion vào tháng 8 năm 2022, việc mở mã nguồn các mô hình có dung lượng vài trăm megabyte vẫn còn khá thách thức; tiền lệ của Stable Diffusion có thể đã ảnh hưởng đến việc các đối thủ như Meta Llama sau này mở mã nguồn rộng rãi hơn.

Đặc biệt, Patrick Esser, cựu trưởng nhóm kỹ thuật của Runway và là tác giả các bài báo nền tảng cho Stable Diffusion, đã rời khỏi Runway vào năm 2023 để gia nhập Stability AI, sau đó cùng Robin Rombach thành lập Blackforest Labs. Sự chuyển đổi nhân sự này cho thấy các góc nhìn nội bộ về hướng đi và văn hóa của các tổ chức, là một chỉ số cho thấy các chuyên gia trong ngành có thể đánh giá khác biệt về mối quan hệ giữa Runway và Stability AI so với các câu chuyện công khai.

Báo cáo của Forbes: Những cáo buộc và phản bác

Tháng 6 năm 2023, Forbes công bố một bài báo điều tra sâu rộng của Kenrick Cai về các bất thường trong quá trình hoạt động của Emad và Stability AI. Bài báo liệt kê một số cáo buộc gây tranh cãi:

• Chứng chỉ học vấn: Cho rằng Emad đã tự nhận bằng thạc sĩ từ Oxford, trong khi Oxford thường tự cấp các bằng này sau nhiều năm tốt nghiệp
• Tranh chấp lương: Các tài khoản cựu thực tập sinh về việc hoàn trả lương chưa thanh toán từ tháng trước
• Chuyển khoản: Tài liệu cho thấy hàng chục nghìn bảng đã chuyển từ tài khoản của Stability AI sang tài khoản cá nhân của vợ Emad, Zehra Qureshi
• Quan hệ công ty: Các cáo buộc Emad đã trình bày sai về mối quan hệ giữa Midjourney và Stability AI, trong đó người sáng lập David Holz mô tả sự tham gia chỉ giới hạn ở một khoản quyên góp nhỏ
• Vấn đề bản quyền: Các vụ kiện đang diễn ra liên quan đến cáo buộc Stability AI đã huấn luyện các mô hình thương mại dựa trên bộ dữ liệu LAION-5B vi phạm quyền sở hữu trí tuệ

Dù có những cáo buộc nghiêm trọng này, Emad vẫn duy trì sự hiện diện công khai, tiếp tục giao tiếp với các nhà đầu tư, truyền thông và các nhân vật công nghệ. Sau khi tuyên bố từ chức vào tháng 3 năm 2024, anh vẫn tích cực tham gia các hội nghị và xuất hiện công khai, cho thấy vẻ bền bỉ rõ ràng trước các thử thách về uy tín.

Mâu thuẫn nhà đầu tư: Coatue, Lightspeed và xung đột chiến lược

Câu chuyện trở nên phức tạp hơn khi xem xét các mối quan hệ nhà đầu tư của Stability AI. Emad đã kế thừa các khoản chi phí máy chủ lớn từ hạ tầng GPU của Stable Diffusion, được lưu trữ trên Amazon Web Services. Khoản đầu tư hạt giống trị giá 100-101 triệu USD từ Coatue và Lightspeed Venture Partners vào tháng 10 năm 2022 đã giúp Emad thanh toán các khoản nợ tích tụ này—một bước tái cấu trúc tài chính then chốt trước khi công ty mở rộng nhanh chóng.

Sri Viswanath, đối tác của Coatue tham gia vào ban giám đốc của Stability AI, ban đầu ca ngợi tầm nhìn của Emad nhưng sau đó ngày càng thất vọng về sự hỗn loạn tổ chức và các ưu tiên chiến lược thay đổi liên tục. Dù đã yêu cầu các lộ trình sản phẩm chi tiết và thời hạn thực hiện, các cam kết cụ thể vẫn liên tục không thành hiện thực. Đến đầu năm 2023, sự tự tin của Viswanath giảm sút, cuối cùng đề xuất thay thế CEO cho Ban giám đốc của Coatue.

Báo cáo của Forbes tháng 6 năm 2023 đã làm gia tăng căng thẳng đáng kể. Coatue, một trong những nhà đầu tư lớn của Stability AI, đã công khai rút lui. Mối quan hệ giữa Viswanath và Emad đã xấu đi rõ rệt. Đến cuối năm 2023, tình hình ban giám đốc trở nên không thể duy trì: Coatue thông báo rời khỏi ban giám đốc vào ngày 5 tháng 10 năm 2023, sau xung đột với nhà đầu tư khác là Intel Investment. Đến ngày 24 tháng 10 năm 2023, Coatue chính thức yêu cầu Emad từ chức và bắt đầu đàm phán bán công ty, đặt ra các yêu cầu về tiết lộ lương và cấu trúc thưởng, cần sự phê duyệt của các giám đốc không điều hành.

Đặc biệt, sau khi từ chức vào tháng 3 năm 2024, Emad không công khai chỉ trích Coatue hay Lightspeed—một sự khác biệt rõ rệt so với hành vi của các giám đốc điều hành thông thường, cho thấy anh có thể đang giữ thái độ ngoại giao hoặc có hiểu biết phức tạp hơn về mối quan hệ giữa ban giám đốc và nhà sáng lập so với những gì công chúng thấy.

Chuyển hướng Web3 và SchellingAI

Bực bội vì những gì anh mô tả là các trở ngại hành chính trong môi trường doanh nghiệp Web2, Emad đã chuyển hướng sang các cơ hội phi tập trung Web3. Hơn hai tháng sau khi rời Stability AI, anh công bố SchellingAI—một sáng kiến Web3-kết hợp AI nhằm hỗ trợ các mô hình, bộ dữ liệu và mã nguồn mở thông qua các phần thưởng token hóa.

Tuy nhiên, dự án này đã thể hiện những thách thức tổ chức từng xuất hiện trong các dự án trước của Emad. Các ngày ra mắt token đã qua mà không thực hiện được. Các kênh truyền thông chính thức ít hoạt động. Đến thời điểm gần đây, thậm chí trang web cơ bản vẫn chưa hoạt động, phản ánh các khó khăn trong việc điều hành tổ chức và logistics, dù anh có tầm nhìn rõ ràng.

Kết luận: Di sản song song

Hành trình của Emad Mostaque từ một người nhập cư Bangladesh đến một nhân vật trong ngành AI là một câu chuyện phức tạp, khó có thể mô tả đơn giản. Niềm tin chân thành của anh vào tiềm năng của trí tuệ nhân tạo trong việc giải quyết các thách thức của nhân loại—được chứng minh qua trải nghiệm cá nhân khi giúp con trai tự kỷ—là điểm khác biệt rõ ràng so với các doanh nhân chỉ vì lợi nhuận. Sự hợp tác của anh với vợ Zehra trong các dự án này, dù thường ít được nhấn mạnh trong các câu chuyện công khai, đã cung cấp sự hỗ trợ cá nhân và chuyên nghiệp liên tục qua cả thành công lẫn tranh cãi.

Hiện tượng Stable Diffusion vẫn thực sự có ý nghĩa, bất chấp các tranh cãi về việc phân chia công lao; việc mở mã nguồn đã giúp phổ cập AI sinh tạo và ảnh hưởng đến hướng đi của ngành. Việc ai xứng đáng nhận phần công lao này còn là vấn đề tranh luận, nhưng rõ ràng Emad đã đóng vai trò quan trọng trong việc phân bổ nguồn lực và định hướng chiến lược để mô hình này xuất hiện và tạo ảnh hưởng công khai.

Khi Emad tiếp tục điều hành các dự án Web3 và suy nghĩ về chương tiếp theo của AI, câu hỏi then chốt vẫn chưa có lời giải: liệu các xung lực tầm nhìn đã thúc đẩy anh trong các tham vọng AI có thể chuyển thành các hoạt động Web3 bền vững, hay những mô hình quen thuộc của ý tưởng lớn đi kèm với xung đột tổ chức sẽ lặp lại? Câu trả lời cuối cùng có thể phụ thuộc vào khả năng duy trì hợp tác với Zehra và các cộng sự đáng tin cậy để biến các ý tưởng lớn thành hiện thực nhất quán—thử thách vĩnh cửu của những người có tầm nhìn hoạt động trên các biên giới của ngành công nghiệp.