Hệ thống thuế của Brazil: Tại sao lại trở thành một trong những môi trường nộp thuế phức tạp nhất toàn cầu

Trong quá trình thảo luận về chính sách thuế toàn cầu, hệ thống thuế của Brazil thường được nhắc đến như một nghiên cứu điển hình. Thuế của Brazil đóng vai trò nặng nề trong đời sống kinh tế của quốc gia này, gánh nặng thuế không chỉ thể hiện ở mức thuế suất mà còn ở tính phức tạp của hệ thống và ảnh hưởng đa chiều đối với người nộp thuế. Theo dữ liệu của Viện Thống kê Địa lý Brazil (IBGE), thuế chiếm khoảng 33% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Brazil, tỷ lệ này cung cấp căn cứ định lượng để hiểu mức độ nặng nề của hệ thống thuế Brazil.

Vị trí của Brazil trong bối cảnh cạnh tranh thuế quốc tế

Trên phạm vi toàn cầu, gánh nặng thuế của Brazil không phải là cao nhất, nhưng tính đặc thù của nó đáng chú ý. Pháp có gánh nặng thuế khoảng 45% GDP, Thụy Điển và Đan Mạch cũng có gánh nặng thuế tương đối cao. Tuy nhiên, các quốc gia này thường có hệ thống thuế minh bạch và chuẩn hóa hơn. Ngược lại, đặc điểm nổi bật của hệ thống thuế Brazil là sự kết hợp giữa tính phức tạp và thiếu minh bạch. Tính phức tạp này khiến cho dù mức thuế suất không cao nhất quốc tế, nhưng gánh nặng thực tế mà người nộp thuế phải gánh có thể còn lớn hơn.

Cấu trúc hệ thống thuế đa tầng

Hệ thống thuế của Brazil gồm ba cấp độ, mỗi cấp có các loại thuế và quy định riêng biệt, tạo thành cấu trúc đa tầng là nguyên nhân chính dẫn đến độ phức tạp của toàn hệ thống.

Thuế cấp liên bang gồm Thuế thu nhập cá nhân (IR), Thuế hàng hóa công nghiệp (IPI), Thuế thu nhập doanh nghiệp (PIS/COFINS) và đóng góp an sinh xã hội (INSS). Trong đó, thuế thu nhập cá nhân có mức tối đa 27,5%, mặc dù không cao nhất thế giới, nhưng cách thiết kế các bậc thuế gây áp lực thuế bổ sung cho nhóm thu nhập trung bình và thấp.

Thuế cấp bang chủ yếu là Thuế chuyển nhượng hàng hóa và dịch vụ (ICMS), là một trong những loại thuế quan trọng nhất của Brazil. Thuế suất ICMS thay đổi theo bang và loại hàng hóa, thường dao động từ 7% đến 18%. Tính biến động này càng làm tăng gánh nặng cho doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Thuế cấp địa phương gồm Thuế dịch vụ (ISS) và Thuế tài sản đô thị (IPTU), ảnh hưởng trực tiếp đến cá nhân và các doanh nghiệp nhỏ. Thuế sở hữu xe (IPVA) là một loại thuế khác áp dụng cho tài sản cố định.

Sự cộng hưởng của ba cấp thuế, cộng thêm nhiều loại thuế trong từng cấp, tạo ra môi trường nộp thuế vô cùng phức tạp. Doanh nghiệp và cá nhân phải xử lý hàng loạt nghĩa vụ khai báo, đối mặt với các quy định thay đổi liên tục và các quy tắc tính toán phức tạp. Nhiều doanh nghiệp buộc phải thuê chuyên gia thuế để đảm bảo tuân thủ, điều này làm tăng đáng kể chi phí phù hợp.

Ảnh hưởng sâu sắc của thuế tiêu dùng đến chi phí sinh hoạt

Trong cấu trúc thuế của Brazil, thuế tiêu dùng giữ vị trí trung tâm. Các loại thuế như ICMS, IPI, PIS và COFINS đều được áp dụng trong quá trình lưu thông hàng hóa và cung cấp dịch vụ. Theo dữ liệu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Brazil nằm trong nhóm các quốc gia có mức thuế tiêu dùng cao hàng đầu thế giới.

Các loại thuế tiêu dùng này thể hiện rõ trong giá cuối cùng người tiêu dùng phải trả. Một mặt hàng từ khi sản xuất đến tay người tiêu dùng có thể bị đánh thuế nhiều lần. Thiết kế này khiến giá cuối cùng của hàng hóa có thể chứa tỷ lệ thuế khá cao. Đối với người tiêu dùng bình thường, điều này đồng nghĩa với chi phí mua sắm hàng ngày, thực phẩm, dịch vụ ngày càng tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến mức sống. Đồng thời, thuế tiêu dùng cao còn làm giảm khả năng cạnh tranh của hàng hóa Brazil trên thị trường quốc tế, ảnh hưởng đến xuất khẩu và tăng trưởng kinh tế.

Hiện tượng thuế nhiều lần đối với thu nhập và tài sản

Ngoài các loại thuế trong khâu tiêu dùng, thu nhập cá nhân và tài sản cũng phải chịu nhiều loại thuế khác nhau. Thuế thu nhập cá nhân (IRPF) được thiết kế theo cơ cấu lũy tiến, nhưng các bậc thuế khá sát nhau, dẫn đến số người bị đánh thuế trong tầng lớp trung lưu ngày càng tăng. Đối với người có thu nhập cao, mức thuế tối đa 27,5% mặc dù không quá cao ở một số quốc gia, nhưng khi cộng dồn các loại thuế khác, gánh nặng thuế tổng thể vẫn khá lớn.

IPTU (thuế tài sản đô thị) là khoản chi phí liên tục đối với chủ sở hữu nhà đất, mức thuế thay đổi theo khu vực. IPVA (thuế sở hữu xe) tạo thêm gánh nặng cho người sở hữu phương tiện. Các loại thuế tài sản này làm tăng thêm gánh nặng thuế tổng thể cho tầng lớp trung lưu và người lao động.

Vấn đề bất bình đẳng tiềm ẩn trong hệ thống thuế

Một vấn đề sâu xa của hệ thống thuế Brazil là đặc điểm tính hồi quy của nó. Thuế hồi quy có nghĩa là gánh nặng thuế tỷ lệ nghịch với khả năng chi trả của người nộp thuế — người có thu nhập thấp phải trả tỷ lệ phần trăm thuế trên thu nhập của họ cao hơn.

Dù người có thu nhập cao có thể trả nhiều hơn về số tiền thuế thu nhập, nhưng phần lớn thuế trong khâu tiêu dùng như ICMS, IPI và PIS lại chiếm tỷ lệ lớn hơn trong tổng thu nhập của người nghèo. Vì người nghèo thường dành phần lớn thu nhập để tiêu dùng (thực phẩm, đồ dùng hàng ngày, đi lại), các loại thuế tiêu dùng này gây ảnh hưởng không cân xứng đến cuộc sống của họ.

Cấu trúc phân phối thuế không công bằng này làm gia tăng bất bình đẳng xã hội. Hệ thống thuế lũy tiến vốn dĩ nhằm mục đích công bằng, nhưng do các nhóm thu nhập cao thường có nhiều phương thức tối ưu hóa thuế và tránh thuế hợp pháp, gánh nặng thuế thực tế không phản ánh đúng tính tiến bộ, mà còn tạo thêm áp lực cho tầng lớp trung lưu và người thu nhập thấp.

Chi phí tuân thủ thuế ẩn

Tính phức tạp của hệ thống thuế Brazil còn thể hiện ở chi phí tuân thủ của người nộp thuế. Doanh nghiệp và cá nhân phải xử lý các thủ tục giấy tờ rườm rà, khai báo định kỳ và cập nhật liên tục các quy định. Nhiều doanh nghiệp nhỏ phải thuê kế toán và chuyên gia thuế để xử lý các công việc liên quan, chi phí này trực tiếp cắt vào lợi nhuận của doanh nghiệp. Người nộp thuế cá nhân nếu tự xử lý các thủ tục phức tạp có thể đối mặt với rủi ro sai sót và bị phạt.

Tính chất phức tạp của hệ thống này về cơ bản là lãng phí thời gian và tiền bạc của người nộp thuế. Các nguồn lực dành cho sản xuất và tiêu dùng phần nào bị tiêu hao trong việc hiểu và tuân thủ quy định thuế. Điều này làm suy yếu khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp và khả năng chi tiêu của cá nhân.

Nhu cầu cải cách và triển vọng của hệ thống thuế Brazil

Dù đã có nhiều nỗ lực cải cách hệ thống thuế, nhưng những thay đổi căn bản vẫn còn xa vời. Hệ thống thuế của Brazil vẫn sẽ tiếp tục ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống kinh tế của quốc gia này. Giảm tính phức tạp, cải thiện tính công bằng trong phân phối thuế, đồng thời duy trì nguồn thu ngân sách nhà nước — đó là thách thức lâu dài mà các nhà hoạch định chính sách của Brazil phải đối mặt.

Dù sao đi nữa, việc hiểu rõ đặc thù của hệ thống thuế Brazil là điều cực kỳ quan trọng đối với các doanh nghiệp hoạt động hoặc cá nhân sinh sống tại Brazil. Sự kết hợp giữa gánh nặng thuế cao và tính phức tạp của hệ thống khiến Brazil trở thành một trường hợp đặc biệt và đầy thử thách trong môi trường nộp thuế toàn cầu.