Web2 vs Web3: Cách Internet đang tiến hóa vượt ra ngoài các ông lớn công nghệ

Ngày nay, internet bị kiểm soát bởi một số tập đoàn công nghệ lớn. Các khảo sát gần đây vẽ nên một bức tranh đáng lo ngại: gần 75% người Mỹ tin rằng các công ty như Meta, Alphabet và Amazon có quá nhiều quyền lực đối với web, trong khi khoảng 85% nghi ngờ các tập đoàn này theo dõi dữ liệu cá nhân của họ. Những mối quan tâm này đã thúc đẩy một phong trào trong giới phát triển nhằm xây dựng một thứ gì đó hoàn toàn khác biệt—một kiến trúc internet phi tập trung gọi là Web3.

Những người ủng hộ Web3 lập luận rằng mô hình internet mới này mang lại trải nghiệm tương tác giống như các nền tảng Web2 ngày nay mà không phụ thuộc vào các tập đoàn công nghệ tập trung. Trong khi Web3 vẫn còn trong giai đoạn sơ khai, các công nghệ và ứng dụng hỗ trợ nó vẫn tiếp tục trưởng thành. Đối với bất kỳ ai đang cân nhắc về tương lai của internet, việc hiểu quá trình tiến triển từ Web1 qua Web2 đến Web3 là điều thiết yếu.

Ba thế hệ của Internet

Web1: Thời kỳ Chỉ Đọc

Vào năm 1989, Tim Berners-Lee, một nhà khoa học máy tính người Anh tại CERN (Tổ chức Nghiên cứu Hạt nhân châu Âu), đã tạo ra dạng ban đầu của web nhằm thúc đẩy chia sẻ thông tin giữa các máy tính nghiên cứu. Trong suốt thập niên 1990, khi internet mở rộng với sự đóng góp của các nhà phát triển và máy chủ trên toàn thế giới, Web1 dần dần vượt ra khỏi các tổ chức học thuật để trở thành công cộng.

Phiên bản đầu tiên này thiếu các khả năng tương tác ngày nay. Web1 có các trang tĩnh với liên kết—hãy nghĩ đến như một bách khoa toàn thư kỹ thuật số. Người dùng chủ yếu tiêu thụ thông tin chứ không đóng góp, đó là lý do nó được gọi là “chỉ đọc” internet. Không có bình luận, không tài khoản người dùng, không công cụ tạo nội dung.

Web2: Cuộc Cách Mạng Mạng Xã Hội

Đến giữa những năm 2000, các nhà phát triển đã biến đổi web bằng cách cho phép người dùng tham gia. Web2 giới thiệu mô hình “đọc và viết”, cho phép mọi người bình luận, đăng bài, tải lên video và tạo nội dung trên các nền tảng như Reddit, YouTube và Amazon. Mạng xã hội bùng nổ trong giai đoạn này, thay đổi căn bản cách mọi người giao tiếp và chia sẻ thông tin trực tuyến.

Tuy nhiên, sự chuyển đổi này đi kèm với một cái giá ẩn. Trong khi người dùng tạo ra nội dung làm cho các nền tảng này có giá trị, các công ty sở hữu và kiểm soát tất cả những gì người dùng tạo ra. Các tập đoàn công nghệ kiếm tiền từ nội dung do người dùng tạo ra qua quảng cáo—chỉ riêng Google và Meta đã thu về khoảng 80-90% doanh thu hàng năm từ quảng cáo. Người dùng tạo ra giá trị; các tập đoàn thu lợi nhuận.

Web3: Quyền Sở Hữu Trở Lại Cho Người Dùng

Khái niệm Web3 bắt đầu hình thành rõ nét vào cuối những năm 2000 khi công nghệ blockchain—hạ tầng đằng sau Bitcoin và các loại tiền điện tử khác—trưởng thành. Bitcoin, ra mắt năm 2009 bởi nhà mật mã Satoshi Nakamoto, giới thiệu một hệ thống thanh toán ngang hàng hoạt động mà không cần máy chủ trung tâm. Mô hình phi tập trung này đã truyền cảm hứng cho các nhà phát triển tái tưởng tượng về chính internet.

Năm 2015, Vitalik Buterin và nhóm của ông ra mắt Ethereum, bổ sung một tính năng cách mạng: hợp đồng thông minh. Đây là các chương trình tự thực thi tự động thi hành các thỏa thuận mà không cần một trung tâm quyền lực. Các nhà phát triển giờ đây có thể xây dựng các “ứng dụng phi tập trung” (dApps) hoạt động giống như các ứng dụng Web2 nhưng chạy trên các mạng blockchain minh bạch, do cộng đồng quản lý.

Người sáng lập Polkadot, Gavin Wood, đã đặt ra thuật ngữ “Web3” để mô tả sự chuyển đổi mô hình này—từ Web2 do các tập đoàn lớn kiểm soát sang một internet phi tập trung. Mục tiêu cốt lõi: chuyển từ “đọc-viết” sang “đọc-viết-sở hữu”, trao quyền sở hữu thực sự cho người dùng đối với nội dung kỹ thuật số và danh tính của họ.

Sự Khác Biệt Cốt Lõi: Tập Trung vs Phi Tập Trung

Điểm đặc trưng của Web2 là kiểm soát tập trung. Các tập đoàn lớn sở hữu các máy chủ, xác định các quy tắc và giữ quyền sở hữu dữ liệu người dùng. Web3 phân phối quyền lực này qua hàng nghìn nút—các máy tính độc lập duy trì mạng lưới blockchain. Không có thực thể nào có thể tắt hệ thống hoặc thay đổi quy tắc một cách đơn phương.

Trong Web3, người dùng kết nối qua ví tiền mã hóa, đóng vai trò như danh tính kỹ thuật số và chìa khóa truy cập của họ. Họ có thể sử dụng hàng chục dịch vụ trong khi vẫn giữ quyền sở hữu đầy đủ đối với nội dung của mình. Nhiều dApps sử dụng Tổ chức Tự trị Phi tập trung (DAO)—cấu trúc quản trị nơi người nắm giữ token gốc của nền tảng có thể bỏ phiếu quyết định. Điều này hoàn toàn trái ngược với Web2, nơi các giám đốc điều hành và cổ đông quyết định chiến lược trong các cuộc họp kín.

Những Ưu Điểm Hiện Tại của Web2

Dù có những lo ngại về quyền riêng tư, Web2 vẫn có những lợi thế không thể phủ nhận:

Hoạt động Hiệu Quả: Quyết định tập trung giúp các công ty Web2 triển khai chiến lược nhanh chóng và mở rộng hiệu quả. Phương pháp này không dân chủ, nhưng cho phép thích nghi nhanh với thay đổi của thị trường.

Thiết Kế Thân Thiện Người Dùng: Các nền tảng Web2 cực kỳ trực quan. Các nút bấm, thanh tìm kiếm, quy trình đăng nhập—mọi thứ đều tối ưu cho người dùng không kỹ thuật. Nhiều năm hoàn thiện của các tập đoàn công nghệ lớn đã tạo ra trải nghiệm liền mạch.

Tốc Độ và Độ Tin Cậy: Các máy chủ tập trung xử lý dữ liệu nhanh hơn các mạng blockchain phân tán. Khi có tranh chấp, có một quyền lực rõ ràng để giải quyết thay vì cần sự đồng thuận của cộng đồng.

Những Lợi Ích Tiềm Năng của Web3

Các người ủng hộ Web3 nhấn mạnh một số lợi ích hấp dẫn:

Quyền Riêng Tư Thực Sự và Sở Hữu: Sự minh bạch và phi tập trung của blockchain có nghĩa là người dùng kiểm soát dữ liệu của chính họ. Không có tập đoàn nào thu thập thông tin cá nhân hoặc lấy phần trăm doanh thu từ nội dung do người dùng tạo ra.

Chống Kiểm Duyệt: Không có trung tâm quyền lực, không thực thể nào có thể xóa nội dung của bạn hoặc cấm bạn khỏi nền tảng. Mạng lưới chính là trọng tài.

Không Có Điểm Yếu Trung Tâm: Nếu một nút ngừng hoạt động, hàng nghìn nút khác vẫn duy trì mạng lưới. Các sự cố như outages của AWS trong 2020-2021 khiến các dịch vụ Web2 lớn bị sập sẽ không xảy ra trên một blockchain thực sự phi tập trung.

Quản Trị Dân Chủ: Người dùng sở hữu token quản trị tham gia vào các quyết định của giao thức. Mọi người đều có tiếng nói về tương lai của nền tảng—ít nhất là về lý thuyết.

Những Thách Thức Kìm Hãm Web3

Tuy nhiên, Web3 còn đối mặt với những trở ngại lớn ngăn cản việc phổ biến rộng rãi:

Đường Cong Học Câu Khó Khăn: Thiết lập ví tiền mã hóa, quản lý chìa khóa riêng, hiểu về phí gas—những yêu cầu này làm nản lòng người dùng trung bình. Tiện ích plug-and-play của Web2 vượt trội hơn nhiều đối với người không kỹ thuật.

Chi Phí Giao Dịch: Khác với hầu hết dịch vụ Web2 miễn phí, các tương tác Web3 yêu cầu phí gas. Trong khi một số blockchain như Solana tính phí rất thấp (thường chỉ vài xu), chi phí này vẫn là rào cản đối với người dùng casual.

Quản Trị Chậm Chạp: DAO làm cho các nền tảng dân chủ hơn nhưng chậm phát triển hơn. Chờ đợi các cuộc bỏ phiếu cộng đồng cho từng đề xuất làm trì hoãn tiến trình và ngăn cản phản ứng nhanh với cơ hội thị trường.

Hạn Chế Quy Mô: Các mạng blockchain xử lý giao dịch chậm hơn các máy chủ tập trung. Phi tập trung đi kèm với giới hạn về khả năng xử lý.

Khoảng Trống Trải Nghiệm Người Dùng: Giao diện Web3 vẫn còn kém tinh tế hơn Web2. Hầu hết các dApps còn gây nhầm lẫn cho người không chuyên, và tích hợp ví chưa mượt mà như đăng nhập truyền thống.

Cách Bắt Đầu Với Web3 Ngay Hôm Nay

Dù còn nhiều khó khăn, Web3 đã có thể tiếp cận ngay bây giờ. Dưới đây là các bước bắt đầu:

Bước 1: Tải xuống ví tiền mã hóa phù hợp với blockchain bạn chọn. Ethereum, Solana và các chuỗi lớn khác đều có nhiều lựa chọn ví.

Bước 2: Nạp tiền vào ví bằng tiền mã hóa. Bạn sẽ cần để trả phí giao dịch và tương tác với các dApps.

Bước 3: Truy cập một dApp và tìm nút “Kết nối Ví” (thường ở góc trên bên phải). Phê duyệt kết nối và bắt đầu.

Bước 4: Khám phá các danh mục—giao thức DeFi, thị trường NFT, nền tảng chơi game, và nhiều hơn nữa. Các nền tảng khám phá đa dạng tổng hợp hàng nghìn dApps hoạt động trên tất cả các blockchain.

Con Đường Tương Lai

Web3 chưa phải là sự thay thế cho Web2—ít nhất là chưa. Cả hai mô hình sẽ cùng tồn tại trong nhiều năm tới. Web2 nổi bật với khả năng tiếp cận đại trà và trải nghiệm mượt mà. Web3 mang lại điều mà Web2 không thể: quyền sở hữu thực sự của người dùng và quản trị phi tập trung.

Lựa chọn giữa chúng phụ thuộc vào điều bạn trân trọng. Muốn đơn giản và tiện lợi? Web2 đáp ứng. Ưu tiên quyền riêng tư, sở hữu và chống kiểm soát của các tập đoàn? Lời hứa của Web3 rất hấp dẫn, dù hiện tại còn đòi hỏi kiên nhẫn và kiến thức kỹ thuật.

Khi công nghệ blockchain trưởng thành và giao diện nhà phát triển cải thiện, các rào cản của Web3 sẽ giảm xuống. Hiểu rõ cả hai hệ thống không chỉ là tò mò trí tuệ—mà còn là sự chuẩn bị thực tế cho một internet đang được xây dựng lại dựa trên các nguyên tắc phi tập trung. Chuyển đổi từ Web2 sang Web3 sẽ không xảy ra trong một đêm, nhưng nó đã và đang diễn ra.