Tiết lộ PER: Chỉ số cơ bản xác định định giá cổ phiếu

Phân tích cơ bản của một công ty niêm yết dựa trên nhiều chỉ số chính, nhưng có một chỉ số nổi bật về tính linh hoạt và đơn giản: Tỷ số Giá/Lợi nhuận, còn gọi là PER. Chỉ số này, cùng với BPA (Lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu hoặc EPS theo thuật ngữ tiếng Anh), tạo thành nền tảng cho bất kỳ nhà đầu tư nào muốn đánh giá chính xác tình trạng của một công ty trước khi đưa ra quyết định đầu tư.

Bản chất của PER: Vượt ra ngoài một tỷ số đơn thuần

PER hoạt động như một tấm gương phản chiếu mối quan hệ giữa những gì thị trường trả cho một công ty và những gì công ty tạo ra dưới dạng lợi nhuận. Chữ viết tắt phản ánh tên gọi của nó bằng tiếng Anh: Tỷ lệ Giá/Lợi nhuận, một khái niệm giúp hiểu ngay trong nháy mắt rằng lợi nhuận hiện tại sẽ mất bao nhiêu năm để bằng với vốn hóa thị trường của công ty.

Trong hệ sinh thái các tỷ số tạo thành phân tích cơ bản, PER phù hợp với các chỉ số quan trọng khác: BPA, P/VC (Giá trị sổ sách), EBITDA, ROE (Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu) và ROA (Lợi nhuận trên tổng tài sản). Đặc điểm riêng của PER là cung cấp thông tin so sánh giữa các công ty cũng như dự báo về tốc độ tăng trưởng tạm thời của một công ty.

Khi chúng ta thấy một công ty có PER là 15, điều này có nghĩa là lợi nhuận dự kiến trong 12 tháng sẽ cần 15 năm để bù đắp hoàn toàn giá trị mà thị trường định giá cho cổ phiếu đó. Tuy nhiên, thực tế cho thấy các chỉ số này phản ứng rất khác nhau tùy thuộc vào các yếu tố bên ngoài và bên trong.

Hiểu về hành vi của PER trên thị trường

Lịch sử gần đây của Meta Platforms (cựu Facebook) minh họa rõ ràng cách PER có thể biến mất trong khi giá cổ phiếu vẫn tăng vọt. Trong nhiều năm, khi PER giảm dần, giá cổ phiếu tăng theo—chứng tỏ công ty đã tăng đáng kể lợi nhuận qua các kỳ. Tình huống này thay đổi mạnh vào cuối năm 2022, khi giá cổ phiếu sụt giảm mặc dù PER vẫn tiếp tục giảm. Giải thích là kỳ vọng của thị trường về các giá trị công nghệ đã sụp đổ do chính sách tiền tệ thắt chặt.

Ngược lại, các công ty như Boeing thể hiện các động thái khác, khi PER duy trì tương đối ổn định trong một phạm vi nhất định trong khi giá cổ phiếu biến động đáng kể. Điều đặc biệt đáng chú ý trong các trường hợp này là sự thay đổi dấu của lợi nhuận (từ tích cực sang tiêu cực hoặc ngược lại), đánh dấu các điểm ngoặt quan trọng trong định giá.

Cần lưu ý rằng PER như chúng ta nghiên cứu chỉ áp dụng cho các công ty có niêm yết công khai. Các công ty tư nhân, do không bắt buộc công bố báo cáo tài chính hàng quý, đòi hỏi phân tích sâu hơn và công phu hơn.

Phương pháp tính toán: Hai cách tiếp cận, một kết quả

Việc xác định PER có thể thực hiện theo các phương pháp khác nhau mà kết quả không bị ảnh hưởng về cơ bản. Phương pháp thông thường chia tổng vốn hóa thị trường của công ty cho lợi nhuận ròng tổng cộng. Ngoài ra, cũng có thể lấy giá cổ phiếu chia cho BPA (Lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu).

Cả hai công thức này đều dễ thực hiện vì dữ liệu cần thiết dễ tiếp cận và công khai:

Công thức 1: Vốn hóa thị trường ÷ Lợi nhuận ròng tổng

Công thức 2: Giá cổ phiếu ÷ Lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu (BPA)

Việc có thể truy cập các dữ liệu này giúp bất kỳ nhà đầu tư nào cũng có thể tự tính toán mà không cần công cụ đặc biệt.

Vị trí và nhận diện PER trên các nền tảng tài chính

Việc tìm PER trên bất kỳ phương tiện thông tin tài chính nào là việc rất đơn giản. Hầu hết các cơ sở dữ liệu chứng khoán đều có chỉ số này cùng với các thông tin bổ sung như vốn hóa thị trường, BPA, phạm vi giá trong 52 tuần và số lượng cổ phiếu đang lưu hành.

Lưu ý rằng cách gọi tên có thể khác nhau tùy theo khu vực địa lý. Trên các nền tảng của Tây Ban Nha, thường xuất hiện dưới dạng PER, trong khi các trang của Mỹ và Anh thường dùng P/E. Thông tin về các công ty xây dựng như ACS trên các nền tảng địa phương rõ ràng thể hiện tên gọi này, còn trên các dịch vụ như Yahoo! Finance (tập trung vào thị trường Bắc Mỹ), Tesla và các tài sản khác xuất hiện dưới ký hiệu P/E.

Ví dụ thực tế về tính PER

Để minh họa các khái niệm này, hãy xem xét hai trường hợp thực tế:

Trường hợp 1 - Phân tích theo cấp độ doanh nghiệp: Một công ty có vốn hóa thị trường 2.600 triệu đô la và lợi nhuận ròng trong kỳ gần đây là 658 triệu đô la.

Áp dụng công thức: 2.600 ÷ 658 = PER 3,95

Trường hợp 2 - Phân tích theo cấp độ cổ phiếu: Một lựa chọn đầu tư có giá cổ phiếu là 2,78 đô la, với BPA là 0,09 đô la.

Áp dụng công thức: 2,78 ÷ 0,09 = PER 30,9

Sự khác biệt lớn giữa hai kết quả phản ánh cách các công ty đang trong giai đoạn tăng trưởng thường có tỷ số cao hơn so với các công ty đã ổn định.

Các biến thể của PER: Điều chỉnh để phân tích sâu hơn

PER của Shiller: Góc nhìn theo chiều dài thời gian

Có một biến thể mà một số nhà phân tích cho là đáng tin cậy hơn PER thông thường: đó là PER của Shiller. Điểm khác biệt chính nằm ở khung thời gian sử dụng. Trong khi PER truyền thống chỉ dựa vào lợi nhuận 12 tháng (khoảng thời gian mà các nhà phê bình cho là quá ngắn và dễ bị biến động), thì PER của Shiller mở rộng khung quan sát lên 10 năm.

Phương pháp của PER Shiller chia vốn hóa thị trường cho trung bình lợi nhuận của thập kỷ gần nhất, đã điều chỉnh theo lạm phát. Lý thuyết đằng sau là khoảng thời gian dài hơn này giúp dự báo đáng tin cậy hơn về hiệu suất của doanh nghiệp trong 20 năm tới. Dù có nhiều người ủng hộ nhiệt tình, nhưng cũng có những chỉ trích tương tự như đối với phiên bản truyền thống.

PER chuẩn hóa: Điều chỉnh theo tình hình tài chính thực tế

Một khái niệm khác là PER chuẩn hóa, nhấn mạnh đến tình trạng tài chính thực của công ty hơn là khoảng thời gian đo lường cụ thể. Cách tính này lấy vốn hóa trừ đi các tài sản thanh khoản sẵn có rồi cộng tổng nợ tài chính. Trong mẫu số, thay vì lợi nhuận ròng thông thường, người ta dùng Free Cash Flow (dòng tiền tự do).

Phương pháp này phân biệt rõ lợi nhuận thực sự từ hoạt động kinh doanh và lợi nhuận tạm thời từ bán tài sản. Ví dụ điển hình là việc mua bán Ngân hàng Popular của Banco Santander—chính thức ghi nhận là mua với giá 1 euro, nhưng thực tế là phải gánh một khoản nợ khổng lồ khiến các tổ chức như Bankia hay BBVA rút lui khỏi thương vụ.

Ứng dụng thực tế: Khi nào và cách sử dụng PER

PER là công cụ so sánh rất hiệu quả, giúp nhanh chóng xác định xem một công ty đang bị định giá thấp hay cao so với ngành của nó. PER cao cho thấy công ty đang giao dịch ở mức giá vượt quá khả năng sinh lợi của mình, trong khi PER thấp thường là cơ hội mua hấp dẫn.

Phân tích theo cách truyền thống đặt ra các khoảng tham chiếu:

• 0-10: Ưu đãi hấp dẫn, mặc dù có thể báo hiệu lợi nhuận trong tương lai sẽ giảm sút
• 10-17: Vùng ưa thích của các nhà phân tích, cho thấy tăng trưởng cân đối mà không làm mất kỳ vọng
• 17-25: Có thể phản ánh tăng trưởng quá mức gần đây hoặc bong bóng giá trị
• Trên 25: Tương đối mơ hồ—có thể phản ánh dự báo cực kỳ lạc quan hoặc ảo tưởng đầu cơ

Tuy nhiên, cách đọc ban đầu này cần có sự điều chỉnh đáng kể. Không thể dựa hoàn toàn vào PER để đầu tư thành công. Thị trường thường xuyên đánh giá thấp các công ty hợp pháp trong thời gian dài, nhưng khi PER duy trì thấp liên tục, thường phản ánh các vấn đề quản lý sâu xa hoặc gần như phá sản.

PER như một kim chỉ nam của Value Investing

Những người theo đuổi phương pháp Value Investing—tìm kiếm các công ty xuất sắc với giá hợp lý—thường xuyên sử dụng PER như một chỉ số hướng dẫn. Các quỹ tiêu biểu theo phong cách Value quốc tế như Horos Value International FI có PER là 7,24, thấp hơn nhiều so với trung bình ngành là 14,56. Tương tự, Cobas International FI có PER là 5,47, nhấn mạnh sự ưu tiên của trường phái này đối với các công ty có tỷ số thấp.

Các động thái theo ngành: PER không phải là chỉ số chung

Một điểm quan trọng thường bị bỏ qua là việc diễn giải đúng PER cần phải dựa trên so sánh trong cùng ngành. Các ngành khác nhau tự nhiên có phạm vi PER khác nhau.

Các ngành truyền thống như ngân hàng và công nghiệp nặng thường có PER thấp. ArcelorMittal, nhà sản xuất thép hàng đầu, có PER là 2,58. Ngược lại, các công ty công nghệ và sinh học có PER cao hơn nhiều. Zoom Video, nổi tiếng trong thời kỳ chuyển đổi sang làm việc từ xa, đã đạt PER lên tới 202,49.

So sánh PER của một ngân hàng với một công ty sinh học là không hợp lý về mặt phân tích. So sánh hợp lệ chỉ khi so sánh các tài sản cùng ngành và cùng khu vực, trong điều kiện thị trường đồng nhất.

Kết hợp với các chỉ số cơ bản khác

Tỷ số PER riêng lẻ không có ý nghĩa nếu không đi kèm các chỉ số khác. Phân tích chính xác cần kết hợp BPA, P/VC, ROE, ROA, RoTE (Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu hữu hình) và đặc biệt là xem xét kỹ lưỡng thành phần lợi nhuận nội bộ.

Lợi nhuận cao trong một kỳ có thể đến từ các hoạt động bất thường—bán tài sản tài chính, lợi nhuận phi hoạt động—chứ không phải từ sự phát triển bền vững của hoạt động kinh doanh chính. Nếu không phân tích sâu, PER có thể trở thành một chỉ số gây hiểu lầm.

Ưu điểm và hạn chế của chỉ số

Ưu điểm không thể phủ nhận

• Dễ tính toán, dễ tiếp cận ngay cả với nhà đầu tư mới
• Hiệu quả so sánh giữa các công ty cùng ngành mà không cần phân tích phức tạp
• Được chấp nhận rộng rãi bởi các nhà đầu tư và nhà phân tích chuyên nghiệp
• Có thể dùng để so sánh ngay cả khi công ty không trả cổ tức

Nhược điểm đáng kể

• Chỉ dựa vào lợi nhuận 12 tháng, có thể không phản ánh đúng dài hạn
• Không phù hợp với các công ty lỗ
• Chỉ phản ánh bức tranh tĩnh, không thể hiện xu hướng động của công ty
• Đặc biệt không phù hợp với các công ty chu kỳ, khi PER thấp trong đỉnh chu kỳ và cao trong đáy chu kỳ

Tóm lại: Sử dụng PER một cách thận trọng

PER vẫn giữ vị trí quan trọng trong phân tích cơ bản, đặc biệt hiệu quả trong so sánh giữa các công ty cùng ngành và khu vực. Tuy nhiên, chỉ dựa vào PER để đầu tư sẽ dẫn đến thất bại.

Các công ty gần phá sản thường có PER thấp chính xác vì thị trường không tin tưởng vào triển vọng của chúng. Lịch sử thị trường chứng khoán đầy những ví dụ về các công ty có tỷ số hấp dẫn nhưng cuối cùng lại phá sản.

Việc áp dụng PER một cách thông minh đòi hỏi phải dành thời gian xem xét các yếu tố vận hành của công ty, kết hợp một cách hệ thống chỉ số này với các chỉ số tài chính khác. Chỉ bằng cách tiếp cận toàn diện này, nhà đầu tư mới có thể xây dựng danh mục đầu tư thực sự sinh lời và bền vững.