Helium: mạng lưới phi tập trung, định hình lại kết nối không dây

Helium là một nền tảng đột phá kết hợp hạ tầng không dây với công nghệ blockchain, tạo ra một giải pháp thay thế phi tập trung hoàn toàn cho các mạng liên lạc truyền thống. Trải qua hơn một thập kỷ phát triển, Helium đã biến từ một dự án đầy tham vọng thành một mạng lưới toàn cầu bao phủ hàng triệu thiết bị trên khắp thế giới và thể hiện cách mọi người có thể cùng nhau quản lý hạ tầng quan trọng.

Kiến trúc đổi mới: cách Helium giải quyết các vấn đề của mạng truyền thống

Helium khác biệt căn bản so với các mạng không dây thông thường vì đây là một hệ sinh thái các điểm truy cập toàn cầu hoạt động dựa trên blockchain. Thay vì phụ thuộc vào kiểm soát tập trung của các tập đoàn viễn thông, người dùng và các doanh nghiệp có thể triển khai điểm truy cập và nhận phần thưởng bằng token tiền mã hóa để duy trì hoạt động của mạng.

Khi vào năm 2019 công ty giới thiệu Helium Hotspot, họ đã áp dụng một khái niệm hoàn toàn mới: kết nối không dây được bảo vệ bằng blockchain và quản lý bởi cộng đồng. Mạng hoạt động dựa trên cơ chế Proof-of-Coverage (PoC), xác minh rằng các điểm truy cập thực sự cung cấp vùng phủ sóng cần thiết, và phân phối phần thưởng công bằng cho các thành viên tham gia. Điều này loại bỏ nhu cầu phải tin tưởng vào các nhà điều hành tập trung và tạo ra một hạ tầng thực sự phân tán.

Hiện nay, Helium có hơn một triệu điểm truy cập hoạt động, phủ sóng 77.000 thành phố tại 192 quốc gia. Đây là mạng lưới LoRaWAN lớn nhất thế giới, được phục vụ bởi 25 nhà sản xuất thiết bị và bốn đối tác roaming.

Hệ sinh thái đa cấp: IoT, 5G và tích hợp với Solana

Helium không phải là một mạng đơn nhất — đó là một hệ sinh thái phức hợp gồm nhiều mạng con chuyên biệt, mỗi mạng có mục đích và cơ chế kinh tế riêng.

Mạng IoT: kết nối hàng triệu cảm biến

Mạng IoT của Helium kết hợp giao thức LoRaWAN với xác minh blockchain, cho phép các doanh nghiệp và tổ chức triển khai các mạng cảm biến tiết kiệm năng lượng. Dữ liệu từ cảm biến được truyền qua các điểm truy cập và định tuyến đến các máy chủ chuyên dụng, từ đó hiển thị trên bảng điều khiển của người dùng. Người dùng trả 1 Data Credit (DC) cho mỗi gói dữ liệu 24-byte gửi hoặc nhận.

Các ứng dụng thực tế thể hiện tiềm năng của phương pháp này. Công ty Roof Tec đã sử dụng cảm biến Helium để giám sát mái nhà trong thời gian thực và phát hiện quạt hỏng, tránh chi phí 40.000 USD thay mái. Công ty Greenmetrics của Bồ Đào Nha lắp đặt cảm biến độ ẩm đất giúp các câu lạc bộ golf giảm chi phí tưới tiêu từ 14-28%. Công ty Owen Equipment của Mỹ dùng giải pháp dựa trên Helium để giảm 47% chi phí logistics, bảo vệ tài sản trị giá hơn 2 triệu USD.

Mạng di động 5G: giải pháp thay thế phi tập trung

Helium Mobile, do Nova Labs phát triển, cung cấp dịch vụ di động 5G phi tập trung và do cộng đồng quản lý. Các điểm truy cập hoạt động dựa trên CBRS và WiFi, cho phép các thành viên mở rộng vùng phủ sóng và nhận token MOBILE như phần thưởng. Năm 2024, dịch vụ đã ra mắt tại Miami với gói không giới hạn giá 5 USD/tháng, và vùng phủ đã mở rộng đến quận Broward và Palm Beach ở Florida. Giá cả khác biệt so với mạng IoT: người dùng trả 0,50 USD cho mỗi GB dữ liệu sử dụng.

Giải pháp then chốt: di chuyển sang Solana (tháng 4 năm 2023)

Ngày 18 tháng 4 năm 2023, Helium đã thực hiện chuyển đổi chiến lược từ blockchain Layer 1 riêng của mình sang mạng lưới Solana. Quyết định này xuất phát từ các hạn chế về kỹ thuật: thuật toán PoC và các cơ chế xác minh vùng phủ tạo ra tải ngày càng lớn cho kiến trúc ban đầu. Các nhà phát triển gặp vấn đề về khả năng mở rộng và độ tin cậy trong truyền dữ liệu.

Việc di chuyển sang Solana đã mang lại những cải tiến đáng kể:

• Giảm phí giao dịch: nếu Helium tính khoảng 0,35 USD cho mỗi giao dịch, thì trên Solana trung bình chỉ khoảng 0,00025 USD — chênh lệch 1400 lần
• Chuyển đổi điểm truy cập thành NFT: trên Solana, điểm truy cập được thể hiện dưới dạng NFT nén, giảm yêu cầu lưu trữ và phí giao dịch
• Tiến hóa tokenomics: chủ sở hữu các điểm IoT giờ đây đào token IOT thay vì HNT, có thể trao đổi trong ví Helium
• Mô hình quản trị cập nhật: giới thiệu hệ thống veToken với khóa thời gian bỏ phiếu, trong đó sức mạnh bỏ phiếu phụ thuộc vào thời gian và khối lượng staking
• Tiếp cận hệ sinh thái DeFi: người nắm giữ HNT, IOT và MOBILE có thể giao dịch trên Orca, Kamino và các nền tảng Solana khác, nhận phần thưởng từ thanh khoản
• Nhà phát triển và đổi mới: việc di chuyển mở ra cộng đồng nhà phát triển lớn của Solana, sử dụng Rust thay vì Erlang đặc thù

Cấu trúc token và kinh tế mạng lưới

Hệ sinh thái Helium dựa trên năm token chính, mỗi loại có chức năng rõ ràng:

HNT — token gốc của mạng Helium. Tổng cung tối đa là 223 triệu token. HNT dùng để quản trị, nhận Data Credits và tương tác với hợp đồng thông minh. Tính đến tháng 2 năm 2026, HNT được giao dịch quanh mức 0,80 USD, giảm 3,16% trong 24 giờ, vốn hóa thị trường 149,88 triệu USD.

IOT — token của mạng IoT, được phát hành qua đào bằng điểm truy cập LoRaWAN. Tổng cung giới hạn 200 tỷ token. IOT dùng để thưởng và quản trị mạng IoT.

MOBILE — token của mạng di động, phát hành qua điểm truy cập CBRS và WiFi. Tổng cung tối đa 230 tỷ token. Tính đến tháng 2 năm 2026, MOBILE gần như không đổi giá, vốn hóa 6,88 triệu USD.

DC (Data Credits) — token chức năng, được tạo ra bằng cách đốt HNT. Dùng riêng để thanh toán giao dịch trong mạng Helium, giữ giá cố định bằng USD.

SOL — token của Solana, cần thiết để tương tác với blockchain Solana. Sau khi Helium di chuyển, SOL dùng để trả phí cho tất cả các hoạt động on-chain. Tính đến tháng 2 năm 2026, SOL giao dịch quanh mức 82,56 USD, giảm 5,23% trong 24 giờ, vốn hóa 46,85 tỷ USD.

Hệ thống quản trị: dân chủ trên blockchain

Quản trị Helium thực hiện qua mô hình veToken, lấy cảm hứng từ giao thức Curve. Người dùng khóa token (HNT, IOT hoặc MOBILE) trong staking để nhận token bỏ phiếu tương ứng (veHNT, veIOT, veMOBILE). Thời gian khóa càng dài, quyền bỏ phiếu càng lớn.

Ba mạng con được quản lý độc lập:

• Mạng Helium: quản lý qua veHNT, staking HNT còn mang lại phần thưởng
• Mạng IoT: quản lý qua veIOT, bỏ phiếu dựa trên staking IOT
• Mạng di động: quản lý qua veMOBILE, người dùng bỏ phiếu bằng cách khóa MOBILE

Các cuộc bỏ phiếu diễn ra on-chain qua công cụ Realms trên mạng Solana, đảm bảo minh bạch và không thể kiểm duyệt.

Tầm nhìn: từ internet vạn vật đến mạng của con người

Helium, được sáng lập năm 2013 bởi Amir Halim (CEO), Shawn Fanning (được biết đến như một trong những nhà phát triển của Napster) và Shawn Carey, ban đầu hướng tới mục tiêu dân chủ hóa liên lạc không dây. Thay vì phụ thuộc vào các tập đoàn khổng lồ, người bình thường có thể cùng nhau xây dựng và quản lý hạ tầng quan trọng.

Ngày nay, tầm nhìn đó trở thành hiện thực. Hệ sinh thái Helium phục vụ hơn 100.000 thiết bị hoạt động và liên tục mở rộng. Quỹ Helium Foundation đã khởi động lại chương trình tài trợ, hỗ trợ các nhà phát triển tạo ra các ứng dụng giám sát không khí, theo dõi tài sản, cảnh báo cháy rừng và nhiều hơn nữa.

Việc di chuyển sang Solana không phải là kết thúc ý tưởng Helium — ngược lại, nó mở rộng khả năng của nền tảng, cho phép tích hợp các tính năng tiên tiến của tài chính phi tập trung và mở ra cánh cửa cho hàng triệu nhà phát triển mới. Helium tiếp tục chứng minh rằng các mạng phi tập trung do cộng đồng quản lý có thể hiệu quả, an toàn và công bằng hơn các giải pháp tập trung.